𝗖𝗢 𝗣𝗔𝗠𝗜Ę𝗧𝗔𝗟𝗜 𝗟𝗨𝗗𝗭𝗜𝗘, 𝗞𝗧Ó𝗥𝗭𝗬 𝗧𝗔𝗠 𝗕𝗬𝗟𝗜? 𝟳𝟬 𝗚Ł𝗢𝗦Ó𝗪 𝗭 𝗚Ó𝗥𝗡𝗘𝗚𝗢 Ś𝗟Ą𝗦𝗞𝗔 𝗭 𝗥𝗢𝗞𝗨 𝟭𝟵𝟮𝟬
Archiwalna publikacja z 2026-10-03.
🇵🇱🇩🇪 𝗖𝗢 𝗣𝗔𝗠𝗜Ę𝗧𝗔𝗟𝗜 𝗟𝗨𝗗𝗭𝗜𝗘, 𝗞𝗧Ó𝗥𝗭𝗬 𝗧𝗔𝗠 𝗕𝗬𝗟𝗜? 𝟳𝟬 𝗚Ł𝗢𝗦Ó𝗪 𝗭 𝗚Ó𝗥𝗡𝗘𝗚𝗢 Ś𝗟Ą𝗦𝗞𝗔 𝗭 𝗥𝗢𝗞𝗨 𝟭𝟵𝟮𝟬
Czy można opowiedzieć historię Górnego Śląska, nie zaczynając od granic, państw i wielkiej polityki, lecz od wspomnień konkretnych ludzi?
Od człowieka, który pamiętał ulicę swojego miasta.
Od uczestnika wydarzeń, który po latach próbował odtworzyć ich przebieg.
Od mieszkańca, dla którego Kattowitz, Beuthen O.S., Gleiwitz czy Königshütte nie były punktami na historycznej mapie, lecz miejscami codziennego życia.
Właśnie takich głosów możemy dziś przeczytać aż 70.
Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego udostępniło w 2026 roku niezwykle interesujące krytyczne wydanie źródłowe:
„Powstańców śląskich portret własny. Pamięć władzy czy pamięć prywatna? Krytyczne wydanie wspomnień uczestników. II powstanie śląskie (1920)”.
I już sam podtytuł tej publikacji stawia pytanie znacznie ciekawsze niż zwykłe: „co wydarzyło się w 1920 roku?”.
𝗖𝘇𝘆 𝗽𝗮𝗺𝗶ę𝘁𝗮𝗺𝘆 𝘄ł𝗮𝘀𝗻ą 𝗽𝗿𝘇𝗲𝘀𝘇ł𝗼ść 𝘁𝗮𝗸ą, 𝗷𝗮𝗸𝗮 𝗯𝘆ł𝗮 — 𝗰𝘇𝘆 𝘁𝗮𝗸ą, 𝗷𝗮𝗸 𝗻𝗮𝘂𝗰𝘇𝘆𝗹𝗶ś𝗺𝘆 𝘀𝗶ę 𝗷ą 𝗽𝗼 𝗹𝗮𝘁𝗮𝗰𝗵 𝗼𝗽𝗼𝘄𝗶𝗮𝗱𝗮ć?
📜 𝗚Ó𝗥𝗡𝗬 Ś𝗟Ą𝗦𝗞 𝟭𝟵𝟮𝟬
Żeby zrozumieć te relacje, trzeba przypomnieć sobie, w jak szczególnym momencie znajdował się wówczas Górny Śląsk.
Po zakończeniu I wojny światowej przyszłość części regionu pozostawała nierozstrzygnięta. Zbliżał się plebiscyt mający współdecydować o jego przynależności państwowej. Narastało napięcie pomiędzy konkurującymi ruchami politycznymi, dochodziło do przemocy, a codzienność mieszkańców coraz mocniej splatała się z konfliktem o przyszły kształt regionu.
W sierpniu 1920 roku rozpoczęło się II powstanie śląskie.
Dzisiaj wydarzenia te znamy przede wszystkim z opracowań historycznych, dokumentów urzędowych, prasy i późniejszych interpretacji.
Ale istnieje jeszcze jeden rodzaj źródła.
𝗣𝗮𝗺𝗶ęć.
A pamięć jest źródłem niezwykle cennym i jednocześnie wymagającym ostrożności.
👤 𝗦𝗜𝗘𝗗𝗘𝗠𝗗𝗭𝗜𝗘𝗦𝗜Ą𝗧 𝗢𝗦𝗢𝗕𝗜𝗦𝗧𝗬𝗖𝗛 𝗢𝗣𝗢𝗪𝗜𝗘Ś𝗖𝗜
Nowy tom gromadzi 70 relacji uczestników wydarzeń z 1920 roku na Górnym Śląsku.
Nie są to jednak „nagrania z chwili wydarzeń”.
Wspomnienia powstawały później. Ich autorzy patrzyli na swoją młodość i doświadczenia z perspektywy kolejnych lat, zmian granic, nowych państw, kolejnej wojny i późniejszej rzeczywistości politycznej.
Dlatego redaktorzy publikacji nie traktują wspomnień bezkrytycznie.
Pytają między innymi, w jaki sposób uczestnicy przedstawiali własną przeszłość oraz czy obraz II powstania zachowany w tych świadectwach jest przede wszystkim wyrazem osobistego doświadczenia, czy został również ukształtowany przez późniejszą publiczną narrację historyczną.
To właśnie czyni ten zbiór tak interesującym.
Nie otrzymujemy tylko opowieści o roku 1920.
Otrzymujemy również materiał pokazujący, 𝗷𝗮𝗸 𝗚ó𝗿𝗻𝗼ś𝗹ą𝘇𝗮𝗰𝘆 𝗽𝗮𝗺𝗶ę𝘁𝗮𝗹𝗶 𝗿𝗼𝗸 𝟭𝟵𝟮𝟬.
🏭 𝗠𝗜𝗔𝗦𝗧𝗔, 𝗨𝗟𝗜𝗖𝗘, 𝗥𝗢𝗗𝗭𝗜𝗡𝗬
Spróbujmy na moment odsunąć współczesną mapę.
W ówczesnych dokumentach znajdziemy nazwy:
Kattowitz — dzisiejsze Katowice
Beuthen O.S. — Bytom
Gleiwitz — Gliwice
Königshütte O.S. — późniejszy Chorzów
Hindenburg O.S. — dzisiejsze Zabrze
Ratibor — Racibórz
Tarnowitz — Tarnowskie Góry
Myslowitz — Mysłowice
Ale za tymi nazwami kryją się nie tylko zmieniające się administracje.
Kryją się rodziny.
Sąsiedzi.
Zakłady pracy.
Parafie.
Szkoły.
Ludzie mówiący różnymi językami i posługujący się różnymi odmianami mowy.
Ludzie mający różne wyobrażenia o przyszłości regionu.
Historia Górnego Śląska staje się znacznie ciekawsza, kiedy przestajemy próbować wtłaczać ją w proste, późniejsze schematy.
Bo rzeczywistość pogranicza była bardziej skomplikowana.
📖 𝗣𝗔𝗠𝗜ĘĆ 𝗣𝗥𝗬𝗪𝗔𝗧𝗡𝗔 𝗖𝗭𝗬 𝗣𝗔𝗠𝗜ĘĆ 𝗪Ł𝗔𝗗𝗭𝗬?
To najważniejsze pytanie całego wydawnictwa.
Człowiek, który opisuje wydarzenie dwadzieścia, trzydzieści czy czterdzieści lat później, pamięta nie tylko to, co zobaczył.
Przez kolejne lata słyszy opowieści innych osób.
Czyta książki i gazety.
Uczestniczy w uroczystościach.
Obserwuje powstawanie pomników.
Poznaje oficjalne interpretacje wydarzeń.
Wszystko to może wpływać na sposób, w jaki później opowiada własną historię.
Dlatego wspomnienia są źródłem podwójnym.
Mówią nam coś o wydarzeniu.
Ale mówią również bardzo dużo o człowieku, który po latach je pamiętał.
I właśnie dlatego takie dokumenty są dla historyka tak fascynujące.
🔎 𝗖𝗭𝗘𝗚𝗢 𝗝𝗘𝗦𝗭𝗖𝗭𝗘 𝗡𝗜𝗘 𝗭𝗡𝗔𝗠𝗬?
Publikacja Uniwersytetu Śląskiego pokazuje jednocześnie, jak wiele świadectw historii może nadal pozostawać poza archiwami.
W szufladach.
W starych albumach.
W pudełkach odziedziczonych po dziadkach i pradziadkach.
Na odwrocie fotografii, na której ktoś sto lat temu zapisał nazwisko i nazwę miejscowości.
Dlatego zwracamy się również do Was.
📣 𝗛𝗔𝗨𝗦 𝗢𝗕𝗘𝗥𝗦𝗖𝗛𝗟𝗘𝗦𝗜𝗘𝗡 𝗣𝗢𝗦𝗭𝗨𝗞𝗨𝗝𝗘
Jeżeli w Waszych rodzinnych archiwach zachowały się materiały dotyczące Górnego Śląska z lat 1919–1921:
📜 pamiętniki
✉️ listy i korespondencja
📷 fotografie
🪪 legitymacje i dokumenty osobiste
📰 wycinki prasowe
💌 pocztówki
📖 rodzinne zapiski i kroniki
prosimy o kontakt z Haus Oberschlesien.
Nie musi to być „wielkie odkrycie”.
Czasem jedno zdjęcie z zapisanym na odwrocie nazwiskiem, datą i miejscowością pozwala po stu latach przywrócić fragment historii, którego nie zachowało żadne oficjalne archiwum.
𝗛𝗶𝘀𝘁𝗼𝗿𝗶𝗮 𝗚ó𝗿𝗻𝗲𝗴𝗼 Ś𝗹ą𝘀𝗸𝗮 𝗻𝗶𝗲 𝗷𝗲𝘀𝘁 𝘁𝘆𝗹𝗸𝗼 𝗵𝗶𝘀𝘁𝗼𝗿𝗶ą 𝗽𝗮ń𝘀𝘁𝘄, 𝗴𝗿𝗮𝗻𝗶𝗰 𝗶 𝗽𝗼𝗹𝗶𝘁𝘆𝗸𝗶.
To przede wszystkim historia ludzi.
I być może część tej historii nadal znajduje się w Waszych domach.
