Nie tylko drut i stal. Ludzie w historii fabryki Hegenscheidta
Archiwalna publikacja z 2026-09-18.
🇵🇱 🇩🇪Nie tylko drut i stal. Ludzie w historii fabryki Hegenscheidta
Co działo się z rodziną robotnika, kiedy choroba nie pozwalała mu wrócić do pracy?
Od tego pytania warto rozpocząć opowieść o przemysłowych Gliwicach. Nie od kominów, wielkości produkcji ani majątku fabrykanta, lecz od człowieka, którego codzienność zależała od możliwości zarobkowania.
📜 17 września 1856 roku królewska rejencja w Opolu zatwierdziła statut Stowarzyszenia Zapomogowego i Brackiego Fabryki Drutu, Łańcuchów i Gwoździ Wilhelma Hegenscheidta w Gliwicach.
Organizacja miała służyć ochronie zdrowia pracowników i ich rodzin.
Ta krótka informacja pokazuje bardzo ważny, często pomijany wymiar historii przemysłowych Gliwic. Obok rozwoju produkcji, nowych maszyn i coraz większych zakładów pojawiało się również pytanie o los ludzi, którzy w tych fabrykach pracowali.
🏭 Fabryka Hegenscheidta była wówczas jeszcze młodym przedsiębiorstwem.
Pochodzący z Westfalii Carl August Wilhelm Hegenscheidt uruchomił gliwicką fabrykę drutu w 1852 roku.
Zakład produkował przede wszystkim drut, gwoździe i łańcuchy. Powstał w miejscu bardzo dogodnym z punktu widzenia przemysłu i transportu, w sąsiedztwie Kanału Kłodnickiego oraz kolei wąskotorowej.
⚙️ Jednym z symboli modernizacji fabryki była maszyna parowa.
W pierwszych latach działalności Hegenscheidt intensywnie inwestował w wyposażenie zakładu. Pierwsza maszyna parowa miała moc 15 KM.
Napęd parowy pozwalał rozwijać produkcję i stopniowo uniezależniać ją od wcześniejszych metod napędu.
W 1857 roku powstała również walcownia drutu, a przedsiębiorca zakupił kolejną maszynę parową o mocy 10 KM.
Za pozornie prostym określeniem „modernizacja zakładu” kryła się ogromna zmiana.
Maszyny parowe napędzały inne urządzenia za pomocą systemu wałów i pasów transmisyjnych. Dzięki temu możliwa była znacznie większa produkcja, ale przemysł XIX wieku niósł ze sobą także poważne zagrożenia.
⚠️ Sam Hegenscheidt przekonał się o tym niezwykle boleśnie.
Podczas uruchamiania maszyny parowej uległ ciężkiemu wypadkowi i stracił prawą rękę.
Nie zakończyło to jednak jego działalności. Hegenscheidt nauczył się pisać lewą ręką i nadal rozwijał przedsiębiorstwo.
Nie ma podstaw, aby bezpośrednio łączyć ten wypadek z powstaniem stowarzyszenia zapomogowego. Oba wydarzenia pokazują jednak, dlaczego historii techniki nie można oddzielać od historii ludzi.
W księgach przedsiębiorstwa można było zapisać cenę maszyny, koszty produkcji i liczbę ton wyprodukowanego drutu.
Znacznie trudniej było policzyć cenę ludzkiego zdrowia.
🤝 Właśnie dlatego tak interesujące jest powstanie stowarzyszenia związanego z pracownikami fabryki.
Nie była to pierwsza forma pomocy robotniczej na ziemiach pruskich. Znacznie starszą tradycję miały bractwa górnicze i kasy zapomogowe.
Jednak działalność takich organizacji pokazuje, że jeszcze przed stworzeniem nowoczesnego państwowego systemu ubezpieczeń społecznych powstawały lokalne i zakładowe mechanizmy pomocy pracownikom.
Ogólnoniemiecka ustawa o ubezpieczeniu chorobowym robotników została wydana dopiero w 1883 roku, a jej zasadnicze przepisy zaczęły obowiązywać w 1884 roku.
Historia ochrony pracownika była więc długim procesem, rozwijającym się równolegle z industrializacją.
🏭 Tymczasem fabryka Hegenscheidta rosła.
Pod koniec XIX wieku należała już do znacznie większego organizmu gospodarczego. W 1889 roku Fabryka Drutu została włączona do spółki górnośląskiego przemysłu żelaznego.
Do dziś w gliwickim oddziale Archiwum Państwowego zachowała się dokumentacja dawnej fabryki.
Co szczególnie ciekawe, w jej opisie znajdują się nie tylko dokumenty dotyczące produkcji i sprzedaży, lecz również:
• sprawy robotnicze • płace • wypadki przy pracy • materiały statystyczne • dokumentacja organizacyjna.
To niezwykle ważne źródło.
Historia przemysłu nie składa się przecież wyłącznie z nazw właścicieli, dat powstania przedsiębiorstw i liczb produkowanych ton stali czy drutu.
Tworzą ją również ludzie stojący przy maszynach.
Ich praca, zdrowie, wypadki, zarobki, rodziny i codzienne życie.
Drut, gwoździe i łańcuchy były produktami fabryki.
Jej prawdziwą historią byli jednak ludzie.
📷 Czy ktoś z Waszej rodziny pracował w gliwickiej Fabryce Drutu?
Może zachowały się fotografie załogi, legitymacje, świadectwa pracy, dokumenty albo rodzinne wspomnienia związane z zakładem?
Jeżeli tak, napiszcie do nas.
Takie materiały pozwalają przywracać nazwiska i twarze historii, którą zbyt często sprowadzamy jedynie do nazw fabryk i kominów.
❤️ Wesprzyj Haus Oberschlesien
Jeżeli podobają Ci się nasze materiały o historii Gliwic i Górnego Śląska, udostępnij ten wpis i obserwuj nasz profil.
Możesz również wesprzeć nasze działania finansowo. Dzięki temu możemy pozyskiwać materiały archiwalne, dokumenty, stare fotografie i przygotowywać kolejne publikacje.
Haus Oberschlesien Konto PLN: 93 2490 0005 0000 4530 0024 6728 Tytuł: Darowizna HO
📚 Poszukujemy również dawnych fotografii, dokumentów, książek, pocztówek i innych pamiątek związanych z Górnym Śląskiem.
Możliwy jest osobisty odbiór przekazywanych materiałów.
