Pomników nie trzeba kochać. Trzeba je szanować

🇵🇱🇩🇪 Pomników nie trzeba kochać. Trzeba je szanować

Śląsk ma zbyt skomplikowaną historię, aby próbować zamknąć ją w jednej narracji, pod jedną flagą i w jednej pamięci.

⚠️ Z dużym niepokojem obserwujemy to, co od dłuższego czasu dzieje się przy pomniku Powstańców Śląskich w Wierzchach koło Wołczyna. Od ponad roku na pomniku i w jego otoczeniu pojawiają się naklejki z napisem „Oberschlesien”. Są usuwane przez osoby opiekujące się tym miejscem, po czym pojawiają się ponownie. Z pomnika zrzucano również biało-czerwone flagi, uszkodzona została flaga powstańcza z napisem „Tobie Polsko”, wcześniej zniszczono tablicę poświęconą akcji „Mosty” i Grupie Wawelberga, a na jednym z pobliskich grobów powstańczych rozbito i porozrzucano znicze.

Nie wiemy, kto za tym stoi. Nie znamy również motywów sprawcy lub sprawców. Dlatego nie zamierzamy przypisywać tych działań żadnemu środowisku, organizacji ani grupie mieszkańców.

Jedno chcemy jednak powiedzieć bardzo wyraźnie:

nie ma naszej zgody na niszczenie pomników, grobów i miejsc pamięci. Bez względu na to, kogo upamiętniają i do której części skomplikowanej historii Górnego Śląska się odnoszą.

Słowo „Oberschlesien” nie jest prowokacją samo w sobie. Jest historyczną niemiecką nazwą Górnego Śląska, obecną przez dziesięciolecia na mapach, dokumentach, pocztówkach i urzędowych pieczęciach. Jest częścią historii naszego regionu.

Jednak naklejanie tego słowa na cudzym miejscu pamięci, zrywanie flag czy niszczenie grobów nie jest pielęgnowaniem śląskiej tożsamości.

🤝 Śląskości nie broni się, niszcząc pamięć o Powstańcach Śląskich. Tak samo polskości Śląska nie trzeba udowadniać poprzez niszczenie niemieckich i śląskich śladów przeszłości.

I właśnie o tej drugiej stronie historii również trzeba mówić.

📜 Po 1945 roku rozpoczął się na Śląsku szeroki proces usuwania niemieckich śladów z przestrzeni publicznej. Był elementem prowadzonej przez nowe polskie władze polityki „odniemczania” i repolonizacji. Nie ograniczał się jednak wyłącznie do symboli nazizmu czy dawnego państwa niemieckiego.

Znikały również stare inskrypcje, lokalne pomniki, tablice pamiątkowe i nagrobki ludzi, którzy od pokoleń byli mieszkańcami tej ziemi.

Na ziemi raciborskiej usuwano niemieckie napisy z budynków, pomników i cmentarzy. Kontrolowano proces likwidowania śladów niemieckości, a z nagrobków skuwano niemieckie inskrypcje lub w inny sposób pozbawiano je pierwotnego charakteru.

🪦 Ale przecież bardzo często nie były to groby ludzi z odległego kraju.

Były to groby Ślązaków.

Ludzi urodzonych tutaj.

Ludzi, którzy tutaj pracowali, wychowywali dzieci, budowali swoje domy i tutaj zostali pochowani.

To, że na ich nagrobkach widniały imiona takie jak Friedrich, Wilhelm, Karl, Gertrud czy Margarethe, a inskrypcje zapisano po niemiecku, nie czyniło tych ludzi mniej związanymi ze Śląskiem.

Podobne działania dotknęły cmentarze na ziemi cieszyńskiej. Z części historycznych nagrobków usuwano niemieckojęzyczne inskrypcje. Dziś podejmowane są próby przywracania pamięci o osobach, których mogiły zostały w ten sposób pozbawione swojej pierwotnej treści.

W Gliwicach jednym z najbardziej wymownych przykładów był monument ufundowany przez Oscara Troplowitza, poświęcony górnośląskiemu przemysłowi. Po wojnie został zniszczony jako obiekt kojarzony z niemiecką przeszłością miasta. Nie był pomnikiem nazistowskim. Był świadectwem historii przemysłowego Górnego Śląska.

Podobnych przykładów było wiele.

Usuwano niemieckie napisy.

Zmieniano nazwy ulic i miejscowości.

Niszczono lub przebudowywano pomniki.

Na cmentarzach skuwano inskrypcje.

Ślady niemieckiej przeszłości nierzadko traktowano jak coś, co powinno po prostu zniknąć.

⚠️ I nie jest to problem należący wyłącznie do pierwszych lat po wojnie.

W 2019 roku w Bytomiu zdewastowana została niemiecka tablica pamiątkowa na cmentarzu przy ulicy Powstańców Śląskich. Sam monument wzbudzał poważne kontrowersje. Jego treść odnosiła się między innymi do Selbstschutzu i Freikorpsów, a jednym z fundatorów był polityk AfD.

I właśnie dlatego ten przypadek jest tak ważny.

Można uznać treść pomnika za niewłaściwą. Można protestować. Można domagać się jego usunięcia. Można prowadzić spór historyczny i prawny.

Ale samowolna dewastacja nie jest debatą.

O losie kontrowersyjnego miejsca pamięci powinny decydować prawo, instytucje, historycy i społeczna dyskusja.

Nie człowiek przychodzący nocą z farbą czy młotkiem.

🕯️ W 2023 roku w Opolu zdewastowano pomnik upamiętniający dawną synagogę spaloną podczas Nocy Kryształowej. Na obelisku pojawiły się między innymi swastyka, symbol SS i napis „raus”.

Także żydowska historia Opola jest historią Śląska.

W 2025 roku, również w Opolu, zdewastowano pomnik księcia Władysława Opolczyka. Uszkodzono między innymi przedstawienie obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej.

A dziś rozmawiamy o kolejnych aktach dewastacji w Wierzchach.

Zmieniają się pomniki.

Zmieniają się symbole.

Zmieniają się motywy.

Ale mechanizm pozostaje podobny.

Ktoś uznaje, że cudza pamięć mu przeszkadza, więc próbuje ją zamalować, zerwać, rozbić albo usunąć.

I właśnie temu powinniśmy wspólnie powiedzieć: dość.

Problem polega bowiem na tym, że na Górnym Śląsku granica pomiędzy tym, co „niemieckie”, „polskie”, „czeskie” i „śląskie”, nigdy nie była tak prosta, jak chcieliby tego twórcy kolejnych narodowych narracji.

🇨🇿 Nie możemy przy tym zapominać o czeskiej warstwie historii Śląska.

Przez stulecia ziemie śląskie były politycznie związane z Koroną Czeską. W XIV wieku kolejni książęta śląscy uznawali zwierzchnictwo królów Czech, a Śląsk został związany z ziemiami Korony Czeskiej. Później, wraz z Czechami, znalazł się pod panowaniem Habsburgów. Dopiero wojny śląskie XVIII wieku sprawiły, że większa część Śląska znalazła się pod panowaniem Prus, podczas gdy jego południowa część pozostała przy monarchii habsburskiej.

Ślady tej historii są szczególnie widoczne na ziemi cieszyńskiej, ziemi opawskiej, ziemi karniowskiej i ziemi raciborskiej, gdzie przez stulecia przenikały się wpływy śląskie, niemieckie, polskie, czeskie i morawskie.

Nie oznacza to oczywiście, że mieszkańców średniowiecznego czy nowożytnego Śląska można automatycznie określać dzisiejszymi kategoriami narodowymi.

Wręcz przeciwnie.

Historia państw, języków i tożsamości była tutaj znacznie bardziej skomplikowana.

I właśnie o to chodzi.

Śląska nie można opowiedzieć przy pomocy jednej narodowej etykiety.

W jednej rodzinie dziadek mógł mówić po niemiecku, babcia po śląsku, dzieci chodzić do polskiej szkoły, część krewnych uważać się za Niemców, a kilkadziesiąt kilometrów dalej mieszkańcy tego samego historycznego regionu żyć w czeskim lub morawskim otoczeniu językowym i kulturowym.

Jedni czuli się Polakami.

Inni Niemcami.

Inni Czechami.

Jeszcze inni przede wszystkim Ślązakami.

A wielu przez całe życie nie odczuwało potrzeby zamykania swojej tożsamości w jednej z tych szuflad.

Dlatego niszcząc niemiecką, polską czy czeską inskrypcję na śląskim zabytku, możemy niszczyć nie „obcą historię”, lecz kolejną warstwę historii tej samej ziemi.

🕯️ I właśnie dlatego dzisiejsze wydarzenia w Wierzchach powinny skłonić nas do refleksji.

Nie do odwetu.

Nie do szukania zbiorowej winy.

Nie do kolejnego dzielenia mieszkańców Śląska.

Zniszczonego niemieckiego nagrobka nie przywrócimy, niszcząc dzisiaj pomnik Powstańców Śląskich.

I odwrotnie.

Zerwanej biało-czerwonej flagi nie naprawimy, skuwając niemiecką inskrypcję z dawnego śląskiego grobu.

Jedna krzywda nie usprawiedliwia drugiej.

Jedna pamięć nie musi istnieć kosztem drugiej.

🤝 Upamiętnienie człowieka nie jest tym samym co gloryfikacja państwa czy systemu politycznego, w którym przyszło mu żyć.

Pamięć o mieszkańcu śląskiej wsi poległym podczas I wojny światowej w niemieckim mundurze jest przede wszystkim pamięcią o człowieku i mieszkańcu tej ziemi.

Pamięć o Powstańcu Śląskim walczącym o przyłączenie części Górnego Śląska do Polski nie jest atakiem na niemiecką część historii regionu.

Pamięć o ofiarach Tragedii Górnośląskiej nie odbiera prawa do pamięci innym ofiarom dramatycznego XX wieku.

Pamięć o dawnych żydowskich mieszkańcach naszych miast nie jest historią kogoś obcego.

Tak samo czeskie i morawskie dziedzictwo południowego Śląska nie jest historią obcego regionu.

Te historie mogą i powinny istnieć obok siebie.

Bo taka właśnie była historia Śląska.

Zmieniały się państwa.

Zmieniały się granice.

Zmieniały się języki urzędowe.

Zmieniały się nazwy ulic, miejscowości i placów.

Zmieniały się również pomniki.

Jedne burzono.

Z innych skuwano napisy.

Inne przerabiano tak, aby zaczęły opowiadać historię zgodną z potrzebami kolejnej władzy.

Czy naprawdę w XXI wieku chcemy nadal powtarzać ten sam mechanizm?

Pomnika w Wierzchach nie trzeba uważać za własny, aby go uszanować.

Można mieć różne zdanie na temat Powstań Śląskich.

Można dyskutować o ich przyczynach, przebiegu i konsekwencjach.

Można patrzeć na lata 1919–1921 z perspektywy polskiej, niemieckiej i śląskiej.

Można stawiać pytania.

Można przedstawiać dokumenty.

Można spierać się o interpretacje.

Historia nie boi się dyskusji.

Ale zerwanie flagi nie jest dyskusją.

Naklejka na pomniku nie jest argumentem historycznym.

Rozbite znicze na grobie nie są manifestacją tożsamości.

Swastyka na miejscu pamięci nie jest opinią.

Farba na pomniku nie jest odpowiedzią na niewygodną historię.

To jest niszczenie pamięci.

🏛️ Dlatego solidaryzujemy się z osobami społecznie opiekującymi się pomnikiem w Wierzchach, w tym z członkami Stowarzyszenia Narratum oraz lokalnymi pasjonatami historii, którzy starają się zachować to miejsce dla kolejnych pokoleń.

Szczególnie ważne jest dla nas to, że osoby związane ze Stowarzyszeniem Narratum zajmowały się również grobami dawnych mieszkańców tej ziemi. Pokazuje to, że troska o pamięć Powstańców Śląskich może iść w parze z szacunkiem dla innych warstw historii regionu.

Bo właśnie tak powinno wyglądać odpowiedzialne podejście do historii Śląska.

Dbamy o polski pomnik.

Dbamy o niemiecki nagrobek.

Dbamy o śląską kapliczkę.

Dbamy o czeski ślad historii.

Dbamy o żydowski cmentarz.

Dbamy o miejsce związane z Tragedią Górnośląską.

Nie dlatego, że każda z tych historii musi być „nasza” w sensie narodowym.

Ale dlatego, że wszystkie wydarzyły się tutaj.

Na tej samej ziemi.

I wszystkie są częścią jej historii.

Nie potrzebujemy kolejnego wymazywania.

Nie potrzebujemy kolejnych skuwanych napisów.

Nie potrzebujemy przewracanych pomników.

Nie potrzebujemy zerwanych flag.

Nie potrzebujemy niszczenia polskich tablic, niemieckich nagrobków ani czeskich śladów historii.

Potrzebujemy badań, edukacji, archiwów, muzeów, wielojęzycznych tablic objaśniających i przede wszystkim rozmowy.

Jeżeli jakiś monument zawiera symbole prawnie zakazane albo rzeczywiście gloryfikuje zbrodniczy system, powinny zajmować się nim właściwe instytucje, historycy i organy państwa, działając zgodnie z prawem.

Nie anonimowy człowiek z młotkiem, puszką farby czy plikiem naklejek.

🤝 Apelujemy do Miasta i Gminy Wołczyn, Powiatu Kluczborskiego, Instytutu Pamięci Narodowej oraz odpowiednich służb o pomoc w zabezpieczeniu pomnika w Wierzchach i wyjaśnienie kolejnych przypadków jego dewastacji.

Jednocześnie apelujemy o taki sam szacunek dla polskich, niemieckich, śląskich, czeskich i żydowskich miejsc pamięci, które przetrwały do naszych czasów.

Nie powtarzajmy błędów poprzednich pokoleń.

Nie zastępujmy jednej pamięci drugą.

Pamięci nie buduje się na niszczeniu pamięci drugiego człowieka.

Bo Śląsk jest wystarczająco wielki, aby pomieścić całą swoją historię.

Polską. Niemiecką. Śląską. Czeską. Żydowską.

I wszystkie pozostałe historie ludzi, którzy przez stulecia nazywali tę ziemię swoim domem.

Nie tylko tę część przeszłości, którą każdy z nas chciałby zapamiętać.

❤️ 🇵🇱 Wesprzyj Haus Oberschlesien

Jeżeli uważasz, że warto chronić historię Górnego Śląska w całej jej złożoności, możesz wesprzeć działalność Haus Oberschlesien. Każda wpłata pomaga nam ratować pamiątki, rozwijać zbiory, prowadzić badania i przekazywać historię naszego regionu kolejnym pokoleniom.

🏦 Alior Bank PL 93 2490 0005 0000 4530 0024 6728 SWIFT: ALBPPLPW Tytuł przelewu: darowizna HO

Przyjmujemy również stare fotografie, dokumenty, pocztówki, książki, przedmioty codziennego użytku oraz inne pamiątki związane z Górnym Śląskiem. Jeżeli posiadacie takie rzeczy i nie chcecie, aby kiedyś zaginęły, skontaktujcie się z nami.

---

Źródło: oryginalna publikacja na Facebooku