Żydzi w dawnych Gliwicach – historia społeczności, która współtworzyła miasto
Archiwalna publikacja z 2026-03-17.
🇵🇱🇩🇪Żydzi w dawnych Gliwicach – historia społeczności, która współtworzyła miasto
Historia żydowskiej obecności w Gliwicach sięga znacznie dalej niż XIX wiek. Jej początki prowadzą do średniowiecza, choć źródła z tamtego okresu są skąpe. Pośrednim świadectwem tej obecności jest dawna Judengasse (późniejsza Judenstrasse), znajdująca się w rejonie Targu Ziemniaczanego. Sama nazwa tej ulicy wskazuje, że Żydzi byli częścią miejskiego krajobrazu na długo przed pojawieniem się pierwszych dokładnych zapisów historycznych.
W 1587 roku Gliwice objęto przywilejem de non tolerandis Judaeis, zakazującym Żydom osiedlania się w mieście. Było to związane z polityką Habsburgów, potwierdzoną przez cesarza Rudolfa II, nakazującą Żydom opuszczenie wielu ziem dziedzicznych monarchii. Zakaz ten nie zdołał jednak całkowicie wymazać ich obecności z historii miasta.
Pierwsza pewna wzmianka o Żydach w Gliwicach po tym okresie pochodzi z 1698 roku, kiedy miejscowy ksiądz Fröhlich ochrzcił osiemnastoletnią Żydówkę, córkę dzierżawcy karczmy miejskiej Enocha i jego żony Magdaleny. Przy chrzcie otrzymała imiona Anna Maria Renata, a jej ojcem chrzestnym został baron Bernhard von Welczeck.
Nowy etap rozpoczął edyktem tolerancyjnym cesarz Karol VI w 1713 roku, który pozwolił Żydom ponownie osiedlać się na Śląsku po opłaceniu specjalnego podatku tolerancyjnego. W Gliwicach zaczęli prowadzić wyszynki i handel. Jedną z najważniejszych postaci tego czasu był Salomon Löbel, który osiadł w mieście w pierwszych dekadach XVIII wieku i dzierżawił miejski wyszynk.
Rozwój społeczności był jednak ograniczany licznymi regulacjami. Patent z 1726 roku wprowadzał zasadę, że tylko jeden syn w rodzinie mógł uzyskać prawo do zawarcia małżeństwa i dalszego zamieszkania w kraju. Mimo to żydowskie rodziny stopniowo umacniały swoją pozycję w lokalnej gospodarce.
Po pierwszej wojnie śląskiej w 1742 roku, gdy niemal cały Śląsk znalazł się pod panowaniem Prus, społeczność żydowska w Gliwicach zaczęła się rozwijać szybciej. Właśnie wtedy Salomon Löbel stał się pierwszym żydowskim właścicielem domu w mieście.
W XVIII i XIX wieku pojawili się w Gliwicach kupcy, rzemieślnicy, handlarze, browarnicy i nauczyciele religijni. Społeczność stopniowo rosła i organizowała własne życie religijne.
Przełomem było zniesienie dawnych przywilejów miejskich w 1808 roku oraz edykt emancypacyjny z 1812 roku, który uregulował sytuację prawną Żydów w państwie pruskim. W tym samym roku w Gliwicach powstała pierwsza synagoga, a w 1815 roku założono cmentarz żydowski.
W XIX wieku żydowscy mieszkańcy Gliwic zaczęli odgrywać coraz większą rolę w życiu gospodarczym miasta. Wśród nich byli kupcy, lekarze, prawnicy, bankierzy i przedsiębiorcy. Nazwiska takie jak Troplowitz, Caro, Kern, Huldschinsky czy Friedlaender na trwałe wpisały się w historię przemysłu Górnego Śląska.
W latach 1859–1861 wzniesiono nową, okazałą synagogę – jedną z największych na Górnym Śląsku. Stała się ona centrum życia religijnego i społecznego. To właśnie ta synagoga została spalona przez nazistów podczas nocy kryształowej w listopadzie 1938 roku.
Na przełomie XIX i XX wieku Żydzi stanowili ważną część elity gospodarczej Gliwic. Prowadzili przedsiębiorstwa przemysłowe, banki, sklepy i firmy transportowe. Współtworzyli także życie kulturalne miasta – organizowali koncerty, przedstawienia i działalność charytatywną.
Po dojściu Adolfa Hitlera do władzy w 1933 roku sytuacja społeczności żydowskiej zaczęła się gwałtownie pogarszać. Wprowadzono bojkoty sklepów, ograniczenia zawodowe i liczne represje. Początkowo Żydów na Górnym Śląsku chroniły jeszcze postanowienia konwencji polsko-niemieckiej z 1922 roku, jednak po jej wygaśnięciu w 1937 roku nazistowskie ustawy zaczęły obowiązywać także tutaj.
Kulminacją przemocy była noc z 9 na 10 listopada 1938 roku, kiedy spalono synagogę w Gliwicach, zdemolowano żydowskie sklepy i aresztowano około 230 mieszkańców, których następnie deportowano do obozu koncentracyjnego Buchenwald.
W 1942 roku rozpoczęły się deportacje Żydów z Gliwic do KL Auschwitz-Birkenau. Ostatnie transporty opuściły miasto w 1943 roku. W styczniu 1945 roku przez Gliwice przechodziły kolumny więźniów w tzw. marszach śmierci z Auschwitz. Wielu z nich zostało zamordowanych na terenie miasta i jego okolic.
Po wojnie życie żydowskie w Gliwicach odrodziło się jedynie na krótko. Powstała nowa gmina, działała szkoła i instytucje religijne, jednak większość ocalałych oraz powojennych osiedleńców w kolejnych latach wyemigrowała.
Historia Żydów w Gliwicach to opowieść o kilku stuleciach obecności, pracy i współtworzenia miasta – ale także o tragicznej zagładzie całej społeczności. Bez tej historii obraz dawnych Gliwic pozostaje niepełny.
💛💙Jeśli podoba Ci się nasza praca – podziel się postem, zaproś znajomych do obserwowania naszej strony i wesprzyj działalność Haus Oberschlesien dowolnym datkiem. Numer konta: PL 93 2490 0005 0000 4530 0024 6728 Tytuł przelewu: darowizna HO
Przekazujcie nam również dawne fotografie, dokumenty i pamiątki związane z historią Górnego Śląska. Dzięki nim możemy wspólnie ocalić pamięć o przeszłości naszego regionu.💛💙
#HausOberschlesien #Gliwice #Gleiwitz #HistoriaŚląska #Oberschlesien #GórnyŚląsk #Dziedzictwo #JudenInGleiwitz #ŻydziWGliwicach #HistoriaMiasta #PamięćHistoryczna
