Bytomski targ, mongolskie najazdy i śląskie legendy
Archiwalna publikacja z 2026-03-13.
🇵🇱🇩🇪Bytomski targ, mongolskie najazdy i śląskie legendy
Czy możliwe jest, że na Górnym Śląsku mieszkają potomkowie wojowników Czyngis-chana? Brzmi to jak legenda, a jednak lokalna tradycja z okolic Wodzisławia Śląskiego i Jastrzębia-Zdroju od pokoleń opowiada właśnie taką historię. Co więcej, jej korzenie prowadzą nas wprost do średniowiecznego Bytomia i czasów, gdy przez Śląsk przetaczały się mongolskie najazdy.
Historia regionu potrafi zaskakiwać. W jednym miejscu spotykają się średniowieczne dokumenty, ślady wielkich wojen i pamięć przechowywana w rodzinnych nazwiskach. Jednym z takich miejsc jest Bytom - jedno z najstarszych miast Górnego Śląska, którego początki związane są z handlem i ważnym targiem działającym tu już w XII wieku.
Jedna z najstarszych wzmianek o Bytomiu pojawia się w dokumencie wystawionym dla benedyktynów z Tyńca w latach 1123-1128. Król Bolesław Krzywousty przekazał im wówczas część dochodów „z targowego w Bytomiu”. Choć nie znamy dokładnego położenia tego placu, zapis ten pokazuje wyraźnie, że Bytom pełnił ważną funkcję handlową już w XII wieku, na długo przed formalną lokacją miasta.
Nowy etap w dziejach osady rozpoczął się w 1254 roku. Książę Władysław Opolski nadał wówczas Bytomiowi prawa miejskie na prawie niemieckim. Zwykle oznaczało to wytyczenie rynku oraz głównych ulic handlowych, które stawały się sercem nowego miasta. Jednak rozwój młodego ośrodka nie przebiegał spokojnie.
W roku 1260 na ziemie śląskie ponownie wtargnęły oddziały mongolskie. Jednym z dowódców tej wyprawy był Bajdar - doświadczony wódz, który już wcześniej brał udział w wielkiej inwazji na Europę w 1241 roku. Jego wojska przeszły przez Śląsk, mijając także okolice Bytomia. Choć miasto nie zostało wówczas zniszczone, zagrożenie i chaos wojenny z pewnością zahamowały rozwój dopiero co lokowanej osady.
Zanim główne siły mongolskie przekroczyły Odrę, ich oddziały zwiadowcze zostały rozbite pod Raciborzem przez wojska Mieszka II Otyłego. Najeźdźcy nie zdecydowali się na oblężenie silnie bronionego grodu i ruszyli dalej w kierunku Opola. Tam napotkali rycerstwo pod wodzą księcia Władysława Opolskiego oraz małoletniego księcia krakowskiego Bolesława V Wstydliwego. Choć przewaga Mongołów była znaczna, zacięty opór obrońców pozwolił zyskać czas potrzebny do przygotowania obrony Wrocławia. Według kronik mieszkańcy miasta zdecydowali się nawet podpalić część zabudowy, aby nie wpadła w ręce najeźdźców.
Ślady tych burzliwych czasów odnajdujemy dziś także w ziemi. Badania archeologiczne prowadzone w centrum Bytomia odkryły drewnianą nawierzchnię oraz rynny odprowadzające wodę, których drewno - dzięki analizie dendrochronologicznej - datowano na lata 1269-1294. Oznacza to, że właśnie pod koniec XIII wieku powstawała trwała infrastruktura rynku. Niewykluczone, że wcześniejsze plany budowy opóźniły właśnie najazdy mongolskie, które w XIII wieku kilkakrotnie przetaczały się przez Europę Środkową.
Z tymi wydarzeniami wiąże się również jedna z najbardziej niezwykłych śląskich tradycji. W powiatach wodzisławskim i jastrzębskim spotkać można do dziś nazwisko Tatarczyk. Według lokalnych przekazów jego nosiciele mają być potomkami mongolskich wojowników, którzy w XIII wieku dotarli na te tereny.
Legenda opowiada, że część mongolskich oddziałów wracających z Europy została w okolicach Wodzisławia Śląskiego zaskoczona przez miejscową ludność. Pagórkowaty teren, gęste lasy i podmokłe doliny utrudniły ucieczkę, a rozbici najeźdźcy mieli ponieść poważną klęskę. Zamiast jednak spotkać się z typową dla średniowiecza zemstą, mieli otrzymać możliwość osiedlenia się w okolicach dzisiejszej Mszany.
Tak zaczyna się opowieść, która z biegiem wieków nabrała niemal legendarnych barw. Wedle tej tradycji dawni jeńcy ze stepów przyjęli chrzest, założyli rodziny i stopniowo wtopili się w miejscową społeczność. Do dziś niektórzy mieszkańcy regionu wspominają, że mogą być dalekimi potomkami wojowników, których Europa znała jako „Tatarów”.
Dzieje Bytomia i jego rynku przypominają, jak silnie wielka historia wpływała na losy miast i ludzi. Najazdy mongolskie pozostawiły po sobie nie tylko zniszczenia i strach, lecz także ślady, które przetrwały w lokalnych tradycjach i nazwiskach.
Spacerując dziś po Bytomiu, Wodzisławiu Śląskim czy Jastrzębiu-Zdroju, warto pamiętać, że pod brukiem ulic i w rodzinnych historiach mogą kryć się echa wydarzeń sprzed ponad siedmiuset lat. Śląsk jest miejscem, w którym losy ludzi z różnych części świata splatały się w sposób niezwykły - nawet jeśli ich droga zaczynała się tysiące kilometrów dalej, na stepach Azji.
💛💙Jeśli podoba Ci się nasza praca - podziel się postem, zaproś znajomych do obserwowania naszej strony i/lub wesprzyj działalność Haus Oberschlesien dowolnym datkiem. Numer konta: PL 93 2490 0005 0000 4530 0024 6728 Tytuł przelewu: darowizna HO💛💙
