Najazd husycki na Gliwice w 1430 roku

Najazd husycki na Gliwice w 1430 roku

Wojny husyckie (1419–1436) wybuchły w Królestwie Czech po spaleniu na stosie czeskiego reformatora religijnego Jana Husa w 1415 roku. Jego zwolennicy, zwani husytami, wystąpili przeciwko Kościołowi i władzy cesarskiej, domagając się m.in. komunii pod dwiema postaciami i reform religijnych. Początkowo walki toczyły się głównie w Czechach – husyci odparli kilka krucjat cesarza Zygmunta Luksemburskiego. Z czasem jednak ruch radykalizował się, a husyci zaczęli przechodzić do ofensywy poza Czechami. Od 1425 r. rozpoczęły się ich zbrojne wyprawy odwetowe (tzw. rejzy) na kraje ościenne, w tym na Śląsk. Miały one ukarać śląskich książąt za udział w krucjatach antyhusyckich i złagodzić nacisk militarny na Czechy poprzez przeniesienie działań wojennych na ziemie sprzymierzone z cesarzem.

Śląsk był w tym okresie politycznie rozdrobniony – składał się z wielu księstw piastowskich lennie zależnych od króla Czech. Nastawienie lokalnych władców do husytyzmu było zróżnicowane. Dolnośląscy książęta oraz silne miasta (Wrocław, Świdnica, Jawor) pozostawali wrogami husytów – już w 1421 r. biskup wrocławski Konrad zorganizował konfederację antyhusycką. Górnośląscy Piastowie bywali bardziej pragmatyczni – część z nich szukała porozumienia z husytami lub próbowała wykorzystać chaos dla własnych korzyści. Przykładem jest książę Bolko V Opolski, który w marcu 1428 roku przeszedł na stronę husytów: zgodził się na sekularyzację dóbr kościelnych w swym księstwie i rozpoczął współdziałanie z jednym z głównych wodzów husyckich, Prokopem Wielkim. Na mocy tego układu Bolko V otrzymał m.in. zajęty przez husytów Kluczbork, a część zdobytych ziem powierzono jego administracji. Inni książęta śląscy – na czele z linią oleśnicką i raciborską – pozostali wierni cesarzowi i Kościołowi, przez co Śląsk stał się areną konfliktu wewnętrznego.

W 1428 r. doszło do wielkiego najazdu husytów na Dolny Śląsk pod wodzą Prokopa Wielkiego – w jego trakcie spalono wiele miast, klasztorów i wsi, a ludność doświadczyła okrutnych rzezi. Wojska śląskie zostały wtedy rozbite pod Nysą. W kolejnych latach husyci ponawiali ataki. Wiosną 1430 r. ruszyła nowa wielka wyprawa, która dotknęła zwłaszcza Śląsk Górny. Właśnie w trakcie tej kampanii wydarzyła się tragedia Gliwic. Gliwice na początku XV wieku – podzielone miasto

Na początku XV wieku Gliwice były miastem pogranicza Górnego Śląska. W wyniku skomplikowanych podziałów dynastycznych znalazły się one podzielone między dwóch piastowskich władców. Z końcem XIV wieku dawne księstwo bytomsko-kozielskie rozpadło się – Gliwice i okoliczne ziemie uległy podziałowi: jedna część przypadła książętom cieszyńskim, a druga, po krótkim okresie rządów księcia niemodlińskiego, dostała się pod władzę książąt oleśnickich. W praktyce oznaczało to, że od 1414 r. większość Gliwic należała do księcia Kazimierza I Oświęcimskiego z cieszyńskiej linii Piastów. Kazimierz (zwany też Kaźkiem) rządził rozległym księstwem obejmującym Oświęcim, Zator, Toszek oraz właśnie gliwicką część dawnego księstwa bytomsko-kozielskiego. Drugą część miasta (zapewne fragment Gliwic wraz z zamkiem) posiadał natomiast książę kozielski z dynastii oleśnickiej – był nim wówczas Konrad VII Biały, władający księstwem oleśnickim i tytułujący się także panem Koźla.

Ten dualizm władzy powodował, że Gliwice miały dwóch gospodarzy, nie zawsze zgodnych co do polityki. Książę Kazimierz Oświęcimski utrzymywał ostrożne kontakty z Królestwem Polskim (był krewnym Władysława Jagiełły) i starał się zabezpieczyć swoje pograniczne włości przed zawieruchą wojenną. Z kolei Konrad oleśnicki (kozielski) znany był z zaangażowania w obóz katolicki – jego ród stał na czele antyhusyckiej konfederacji na Śląsku. Gdy w kwietniu 1430 r. dotarły wieści o zbliżającej się wyprawie husyckiej, wśród obrońców Gliwic pojawiły się rozbieżne postawy. Stronnicy Konrada skłonni byli stawiać opór najeźdźcom, licząc na odparcie ataku za pomocą załogi zamku i mieszczan wiernych księciu oleśnickiemu. Natomiast otoczenie Kazimierza Oświęcimskiego – widząc rozmiary zagrożenia – było gotowe kapitulować przed husytami, wierząc, że poddanie miasta uchroni je przed zniszczeniem. Takie wewnętrzne podziały osłabiły przygotowania obronne Gliwic tuż przed nadejściem wroga.

Wielkanoc 1430: najazd husytów na Górny Śląsk

Na wiosnę 1430 r. husyci zebrali silne siły do wyprawy na Górny Śląsk. Przez Czechy i Opawę wkroczyło około 10 tysięcy piechoty i 1200 konnych, którzy stanowili trzon armii taborytów (radykalnego odłamu husytów). Ich celem były ziemie książąt śląskich sprzymierzonych z Zygmuntem Luksemburskim. We wspólnej manifestacji siły brali udział nie tylko Czesi – do husyckiego taboru dołączyli też różnej narodowości sprzymierzeńcy. Po przekroczeniu granic księstwa raciborskiego najeźdźcy spalili po drodze siedem wiosek, po czym uderzyli na nadodrzański gród Koźle. Miasto Koźle, stanowiące ważny punkt obrony księstwa oleśnickiego, próbowało się bronić przed husytami wiernymi Prokopowi. Poniosło jednak tragiczny los – zostało zdobyte i puszczone z dymem. Los Koźla potwierdza, że husyci nie mieli litości dla ośrodków stawiających opór. Zapewne wieść o spaleniu Koźla szybko dotarła do pobliskich Gliwic, wywołując popłoch wśród mieszczan. Po sforsowaniu Odry husycka armia kontynuowała marsz w głąb Górnego Śląska. Wówczas w jej skład weszły dodatkowe oddziały sprzymierzeńców spoza Czech: dołączył batalion litewskiego księcia Zygmunta Korybutowicza oraz książę ruski Fryderyk Ostrogski ze swoją drużyną. Obecność Korybutowicza – siostrzeńca króla Władysława Jagiełły – oraz kniazia Ostrogskiego pokazuje, że w husyckich najazdach uczestniczyli także możnowładcy z Wielkiego Księstwa Litewskiego i Rusi, szukający własnych korzyści. Dysponując tak wzmocnionymi siłami, husyci skierowali się na Gliwice. Dotarli pod miasto akurat w okresie wielkanocnym. 17 kwietnia 1430 roku, w Poniedziałek Wielkanocny, Gliwice zostały zaatakowane i zdobyte przez połączone siły husycko-litewsko-ruskie.

Decydujący okazał się wewnętrzny rozłam wśród obrońców Gliwic. Stronnictwo opowiadające się za kapitulacją zyskało przewagę – być może przeważyła obawa mieszczan przed losem, jaki spotkał Koźle. Zabrakło jednomyślności w organizacji obrony, co husyci skrzętnie wykorzystali. Najprawdopodobniej część bram miejskich została otwarta od wewnątrz lub słabo broniona, co umożliwiło napastnikom wdarcie się do środka stosunkowo szybko. Kapitulacja jednak nie ocaliła Gliwic przed rabunkiem. Wręcz przeciwnie – mieszczanie zapłacili wysoką cenę za brak zorganizowanej obrony. Husyci i ich sprzymierzeńcy splądrowali miasto doszczętnie. Według przekazów historycznych część ludności Gliwic została wymordowana, a część wzięto do niewoli. Rozjuszeni łatwym zwycięstwem najeźdźcy nie oszczędzili mieszkańców – wielu zginęło w rzezi, inni zostali uprowadzeni z dobytkiem jako jeńcy. Na dokładkę zwycięzcy zrabowali cenne wyposażenie kościołów i domostw, a miasto ogarnęły pożary. Tradycja lokalna wspomina choćby o podgliwickiej wsi Ostropa, gdzie husyci spalili w tym czasie kościół parafialny. Zatem Gliwice spotkał los podobny do dziesiątek innych śląskich miast i wsi na trasie husyckich rejz – stanęły w ogniu, a ich mieszkańcy doświadczyli przemocy i śmierci. Baza husytów w Gliwicach – rządy Zygmunta Korybutowicza Zdobyte Gliwice husyci postanowili utrzymać jako bazę wypadową dla dalszych działań w regionie. Miasto miało dogodne położenie strategiczne – leżało na pograniczu śląsko-małopolskim, co czyniło je dogodnym punktem do atakowania zarówno księstw śląskich, jak i ziem Korony Polskiej. Swoją kwaterę główną uczynił tu litewski książę Zygmunt Korybutowicz, który odegrał kluczową rolę w tych wydarzeniach. Korybutowicz (syn Korybuta Dymitra, wnuk Olgierda) już od kilku lat był zaangażowany w sprawy husyckie. W latach 1422–1427 przebywał w Czechach jako namiestnik wielkiego księcia litewskiego Witolda i nawet stał się jednym z przywódców husytów – próbował objąć czeski tron i koronował się przejściowo na króla husyckiego w Pradze. Choć ostatecznie został zmuszony opuścić Czechy, nadal sympatyzował z husytami i szukał dla siebie roli w trwającym konflikcie. W 1430 r. dostrzegł szansę, by wykorzystać husyckie najazdy na Śląsku do zbudowania własnej władzy. U boku husytów wkroczył więc na Górny Śląsk, by tu stworzyć sobie przyczółek. Gliwice stały się rezydencją księcia Korybutowicza na kilka miesięcy. Urządził on w mieście formalny dwór książęcy, sprawując władzę niemal jak we własnym księstwie. Zbiegło się do niego sporo rycerstwa z sąsiednich ziem polskich, zwłaszcza takich, które było mu przychylne lub żądne łupów. Korybutowicz przyciągał także różnych awanturników i szlachciców, rozczarowanych długotrwałym pokojowym oczekiwaniem Jagiełły. Dla husytów obecność Korybuta była korzystna – liczyli, że jego osiedlenie się na Śląsku uniemożliwi lokalnym siłom zorganizowanie skutecznej antyhusyckiej armii, a jednocześnie może skłoni króla polskiego do ponownego zaangażowania się w sprawy czeskie. Gliwice pod rządami Korybutowicza faktycznie stały się ogniskiem husyckiej aktywności na Górnym Śląsku, na co z niepokojem patrzyli zarówno katoliccy książęta śląscy, jak i dwór królewski w Krakowie. Zygmunt Korybutowicz wykorzystywał Gliwice jako punkt wypadowy do kolejnych operacji zbrojnych. Zaraz po umocnieniu swojej władzy w mieście husyci rozpoczęli serię lokalnych wypraw. Z Gliwic husyckie oddziały spustoszyły i spaliły pobliskie miasta Toszek i Pyskowice (należące do dóbr Kazimierza Oświęcimskiego). Ofiarą najazdu padły również okoliczne klasztory – zniszczono m.in. opactwo cystersów w Jemielnicy i klasztor kartuzów w podopolskiej Leśnicy. W ten sposób Korybut i husyci zabezpieczyli sobie kontrolę nad znaczną częścią ziemi toszecko-gliwickiej, siejąc postrach w całym regionie. Co więcej, Gliwice posłużyły Korybutowi do organizowania niszczycielskich wypadów na ziemie należące do Królestwa Polskiego. Źródła odnotowują, że zbrojne grupy wypuszczające się z Gliwic pustoszyły przygraniczne obszary Małopolski – być może ziemię krakowską i sieradzką – co było dla Jagiełły poważnym ostrzeżeniem. Historycy wiążą też działalność Korybuta z głośnym napadem na klasztor na Jasnej Górze w Wielkanoc 1430 r., kiedy to splądrowano sanktuarium i uszkodzono cudowny obraz. Za napadem tym stali wprawdzie głównie rycerze-rozbójnicy (m.in. Jan Kuropatwa i Jakub z Rogowa) i książę Fryderyk Ostrogski, ale wszystko działo się przy okazji husyckiej rejzy wielkanocnej. Możliwe, że łupy z Jasnej Góry również trafiły do husyckiego taboru. W oczach współczesnych Gliwice stały się więc w tym czasie „gniazdem husytów”, z którego heretycy zagrażali zarówno Śląskowi, jak i sąsiedniej Polsce. Upadek husyckiej załogi i konsekwencje

Panowanie husytów w Gliwicach nie trwało długo. Już w 1431 roku nastąpił zwrot wydarzeń. Zygmunt Korybutowicz zdecydował się na początku roku opuścić czasowo swoją śląską bazę, by podjąć próbę negocjacji religijnych – udał się do Krakowa na zorganizowaną tam dysputę teologiczną między husytami a katolikami. Liczył na to, że przekona Jagiełłę do poparcia umiarkowanych husytów, jeśli ci zbliżą się do nauk Kościoła. Gdy książę Korybut z częścią swych ludzi przebywał na dworze krakowskim, jego gliwicka twierdza pozostała osłabiona. Tę sytuację postanowili wykorzystać wrogowie husytów. Na czele sprzysiężenia stanął wspomniany wcześniej Konrad VII Biały – książę oleśnicki i kozielski, od początku zagorzały przeciwnik husytyzmu. W porozumieniu z braćmi (biskupem wrocławskim Konradem IV oraz komturem krzyżackim Konradem VII) zorganizował on podstępne odbicie Gliwic. Kluczową rolę odegrał pewien Ślązak Bernard Rot – mieszczanin lub najemnik, który zdobył zaufanie husytów w Gliwicach. Nocą 4 kwietnia 1431 r. rotmistrz Rot zdradził husytów i wpuścił oddziały Konrada do miasta od strony zamku. Zaskoczeni obrońcy nie zdążyli stawić zorganizowanego oporu. W wyniku nocnego ataku husycka załoga Gliwic została rozbita – wielu husytów poległo w walce lub zostało wyrżniętych po zdobyciu miasta, a około stu dostało się do niewoli. Pojmanych heretyków Konrad kazał natychmiast zaprowadzić do Koźla, zapewne by tam ich osądzić lub wymienić na okup. Aby uniemożliwić ponowne wykorzystanie Gliwic przez husytów, zwycięzcy spalili doszczętnie zamek gliwicki. Miasto, pozbawione twierdzy, straciło znaczenie strategiczne dla husytów.

Po wyrzuceniu husytów Gliwice wróciły pod władzę dawnych książąt. Kazimierz Oświęcimski, którego wojska prawdopodobnie współdziałały z Konradem przy odbijaniu miasta, mógł znów objąć kontrolę nad swoją częścią Gliwic. Jednak zniszczenia wojenne dokonały ogromnych spustoszeń w lokalnej społeczności. Liczba mieszkańców Gliwic drastycznie się zmniejszyła – wielu zginęło podczas husyckiego najazdu, inni zostali uprowadzeni i nie powrócili. Ci, którzy ocaleli, zastali swoje miasto splądrowane i częściowo spalone. Konrad Biały, paląc zamek i zapewne niektóre zabudowania, dopełnił dzieła zniszczenia. Archeologiczne badania potwierdzają ślady gwałtownego pożaru i zniszczeń z tego okresu; co więcej, odkryto dowody, że husyci zaraz po zdobyciu miasta naprawiali uszkodzone mury obronne – co sugeruje, iż Gliwice ucierpiały podczas szturmu i grabieży. Odbudowa musiała zająć wiele lat. Książę Kazimierz udzielał wsparcia ocalałym poddanym – wiadomo, że w 1430 r. wydał przywilej odnawiający prawa miejskie Wadowic (w innej części swego księstwa) po zniszczeniach pożarowych, co pokazuje skalę strat w całym jego władztwie. Sam Kazimierz I Oświęcimski nie cieszył się długo odzyskanymi Gliwicami – zmarł już w 1433 lub 1434 r., pozostawiając księstwo synom. Dla lokalnej społeczności skutki najazdu były odczuwalne przez pokolenia. Gliwiczanie, którzy przeżyli, musieli odbudować swoje domostwa, mury miejskie i życie gospodarcze miasta praktycznie od nowa. Zniszczenie klasztorów w okolicy (Jemielnica, Leśnica) osłabiło również lokalne życie religijne i kulturalne – zapewne wiele relikwii i ksiąg przepadło w płomieniach. W pamięci mieszkańców pozostała trauma „czeskiego najazdu”, przekazywana w przekazach i kronikach jako przestroga.

Konsekwencje polityczne wydarzeń z 1430 r. były również istotne. Upadek husyckiej bazy w Gliwicach oznaczał fiasko planów Zygmunta Korybutowicza na stworzenie własnego księstwa na Górnym Śląsku. Korybut, po powrocie z Krakowa, zastał swoją „stolicę” utraconą – musiał uchodzić z husyckimi ocalałymi oddziałami z powrotem na Czechy. Wziął jeszcze udział w husyckim triumfie nad krzyżowcami pod Domažlicami w sierpniu 1431, lecz potem jego rola malała. Po klęsce głównych sił husyckich pod Lipanami w 1434 r. ostatecznie opuścił Czechy i wrócił na Litwę. Gliwicka przygoda Korybuta stała się epizodem, który ukazał, że nawet książę z królewskiego rodu nie zdoła utrwalić zdobyczy husyckich w obliczu zdeterminowanego oporu lokalnych sił i braku szerszego poparcia.

Dla książąt śląskich sukces Konrada Oleśnickiego pod Gliwicami był dowodem, że wspólnymi siłami można pokonać husytów. W kolejnych latach kontynuowano wysiłki, by oczyścić Śląsk z husyckich oddziałów. Wiosną 1433 r. husyci podjęli jeszcze jeden najazd na Górny Śląsk – spalili wówczas ponownie Toszek i Pyskowice oraz zajęli Rybnik. Jednak książę Mikołaj V (syn Jana II raciborskiego) stawił im skuteczny opór, rozbijając najeźdźców pod Pszczyną i odbijając Rybnik. Następnie pokonał on głównego sprzymierzeńca husytów na Śląsku, Bolka V Opolskiego, w bitwie pod Trzebnicą. Oznaczało to kres jawnego wspierania husytów przez śląskich Piastów. Po pokoju zawartym w 1434 r. i zakończeniu wojen husyckich, Śląsk odetchnął – choć był spustoszony i wyludniony po latach ciągłych najazdów.

Gliwice stopniowo podniosły się z upadku. Miasto powróciło do swoich prawowitych władców – najpierw objął je ponownie syn Kazimierza, książę Wacław I Zatorski. W 1445 r., po podziale ojcowskiego dziedzictwa między braci, Gliwice znów zostały rozdzielone: część z zamkiem gliwickim przypadła Janowi IV (Januszowi) oświęcimskiemu, a część ziemi gliwickiej otrzymał drugi brat Przemysław, książę toszecki. Okres dwuwładzy w Gliwicach trwał z przerwami do lat 80. XV wieku. Ostatecznie pod koniec XV stulecia Gliwice znalazły się pod jednolitą kontrolą króla czeskiego (od 1526 Habsburgów). Burzliwe wydarzenia 1430 r. pozostały jednak w historii miasta ważnym punktem zwrotnym – symbolem średniowiecznego przełomu epok, gdy na Śląsk dotarła fala religijnej rewolty i wojny, zapowiadając nadchodzące zmiany.

Podsumowując, zajęcie Gliwic przez husytów 17 kwietnia 1430 roku było dramatycznym epizodem wojen husyckich na Śląsku. Pokazało ono, jak religijny i społeczny konflikt z Czech przeniknął na sąsiednie ziemie, uwypukliło podziały wśród lokalnych elit oraz tragicznie dotknęło ludność cywilną. Triumf husytów okazał się krótkotrwały, ale zniszczenia i pamięć po tamtych dniach przetrwały długo. Gliwice stanowiły na moment husycką warownię, by wkrótce stać się przykładem zjednoczenia sił śląskich przeciw zagrożeniu. Wydarzenia te miały wpływ na układ sił w regionie – osłabiły ekonomicznie i demograficznie lokalne księstwa, przyczyniły się do umocnienia sojuszy antyhusyckich i w pewnym stopniu ułatwiły późniejsze podporządkowanie tych ziem Koronie Polskiej (księstwo oświęcimskie zostało wykupione przez Polskę w 1457 r.). Dla mieszkańców Śląska był to czas chaosu i grozy, ale również początek końca wojen husyckich, po którym nastąpiła stopniowa odbudowa ładu społecznego.

Źródła • J. Długosz, Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, ks. XI (wydarzenia lat 1428–1433) – fragmenty cytowane za wyd. krytycznym. • F. Koneczny, Dzieje Śląska, Kraków 1911 (przedruk Warszawa 1999) – opracowanie historyczne obejmujące okres wojen husyckich (Miasteczko Śląskie i okolice) (Miasteczko Śląskie i okolice). • Encyklopedia Śląska (portal Silesia.edu.pl), hasło Husyci – zarys wypraw husyckich na Śląsk (Husyci – e-ncyklopedia) (Husyci – e-ncyklopedia) (Husyci – e-ncyklopedia). • Encyklopedia Województwa Śląskiego (ibrbs.pl), hasła: Księstwo bytomsko-kozielskie, Księstwo oświęcimskie – informacje o podziałach terytorialnych Gliwic i najazdach 1430 r. (Księstwo bytomsko-kozielskie – IBR wiki) (Księstwo oświęcimskie – IBR wiki). • Wikipedia (pl): Zygmunt Korybutowicz – biogram litewskiego księcia, uczestnika wojen husyckich (Zygmunt Korybutowicz – Wikipedia, wolna encyklopedia). • Wikipedia (pl): Księstwo gliwickie – dzieje podziałów i losów Gliwic w XV wieku (Księstwo gliwickie – Wikipedia, wolna encyklopedia) (Księstwo gliwickie – Wikipedia, wolna encyklopedia).

Jeśli podoba Ci się nasza praca - podziel się, zaproś znajomych do obserwowania naszej strony i/lub wesprzyj - Haus Oberschlesien dowolnym datkiem – na numer konta: PL 93 2490 0005 0000 4530 0024 6728 - z dopiskiem darowizna HO

#Historia #Gliwice #NajazdHusycki #WojnyHusyckie #Śląsk #Oberschlesien #Średniowiecze #Piastowie #ZygmuntKorybutowicz #KazimierzOAuschwitz

Źródło: oryginalna publikacja na Facebooku