Gliwice, grudzień 1943 roku. W zimnej, wilgotnej celi w siedzibie Gestapo przy Teuchertstraße dzisiejszej ul. Zygmunta Starego 20 siedzi starszy mężczyzna. Światło księżyca sączy się przez zakratowane okno, r

Gliwice, grudzień 1943 roku. W zimnej, wilgotnej celi w siedzibie Gestapo przy Teuchertstraße dzisiejszej ul. Zygmunta Starego 20 siedzi starszy mężczyzna. Światło księżyca sączy się przez zakratowane okno, rzucając blade smugi na pochyloną sylwetkę. Arthur Kochmann – niegdyś szanowany prawnik, radny miejski i lider społeczności – teraz samotnie czeka na nieznany los. Gdzieś daleko słychać dudnienie pociągu towarowego. Czy to po niego? Tego wieczoru 79-letni Kochmann, ostatni Żyd w Gliwicach, spogląda w głąb siebie i wspomina drogę, która zaprowadziła go w to ponure miejsce.

Jeszcze kilkanaście lat wcześniej Gliwice (wówczas niemieckie Gleiwitz) tętniły życiem i różnorodnością. Społeczność żydowska, silnie zasymilowana, czuła się integralną częścią miasta – byli to „Niemcy wyznania mojżeszowego”, jak sami się określali. Arthur Kochmann urodził się tu w 1864 r. jako syn lokalnego rzemieślnika i wyrósł na jednego z filarów gliwickiej elity. Od 1892 r. pracował jako adwokat i notariusz w sądzie rejonowym, dając się poznać jako fachowiec o nieposzlakowanej opinii. Szybko zaangażował się też w życie publiczne – w 1899 r. został wybrany radnym miejskim, a z czasem powierzono mu przewodnictwo gminy synagogalnej (1915). Jego pozycja rosła: stanął na czele Związku Górnośląskich Gmin Żydowskich, a w latach 1919–1924 pełnił mandat posła pruskiego Landtagu z ramienia liberalnej Niemieckiej Partii Demokratycznej. Był klasycznym przykładem żydowskiego patrioty lokalnego – lojalnego obywatela Niemiec, a zarazem orędownika praw swojej społeczności.

W pamięci starszych gliwiczan Arthur jawił się jako człowiek prawy i odważny. Kiedy w 1921 roku ważyły się losy Górnego Śląska, 55-letni wówczas Kochmann nie wahał się opowiedzieć za Niemcami. Podczas plebiscytu agitował z wielką energią, by Gliwice pozostały w granicach Niemiec. Ta działalność, choć zgodna z przekonaniami większości niemieckojęzycznych Żydów regionu, ściągnęła na niego gniew polskich działaczy. Na krótko aresztowano go i zmuszono do opuszczenia terytorium plebiscytowego – musiał uciekać do Berlina. Dla człowieka tak związanego z rodzinnym miastem była to bolesna rozłąka. Powrócił jednak pod koniec lat 20., gdy sytuacja się uspokoiła. Gliwice powitały go jak syna marnotrawnego: za zasługi ogłoszono go Honorowym Obywatelem miasta (uchwałą Rady Miasta z 23 lutego 1928 r.). Co więcej, powierzono mu funkcję przewodniczącego Rady – symboliczny dowód, że Żyd mógł stać na czele miasta w II Rzeszy.

W tych latach dwudziestych życie toczyło się względnie spokojnie. Żydzi gliwiccy mieli swoją monumentalną synagogę z 1861 r., przyozdobioną mauretańskimi motywami i mieszczącą setki wiernych. W sobotnie poranki Arthur Kochmann nieraz zasiadał w jej ławach, wsłuchując się w śpiew kantora i spoglądając na światło świec odbijające się w złoceniach aron ha-kodesz. Po nabożeństwie spotykał się z przyjaciółmi – wśród nich byli prawnicy, lekarze, fabrykanci – by dyskutować o polityce i przyszłości regionu. Tętniące przemysłem miasto oferowało kolejne możliwości; w pobliskim Zabrzu urodził się właśnie geniusz chemii Oscar Troplowitz, wynalazca kremu Nivea, dowód na to, że górnośląscy Żydzi odnoszą sukcesy na światową skalę. Nikt nie przypuszczał, że nad tym poukładanym światem szybko zbiorą się czarne chmury.

Gdy w styczniu 1933 roku do władzy doszedł Adolf Hitler, codzienność zaczęła się zmieniać nie do poznania. Początkowo gliwiccy Żydzi liczyli, że specyfika ich regionu – przygranicznego Górnego Śląska – uchroni ich przed najgorszym. Jednak już w pierwszych tygodniach rządów nazistów terror dał o sobie znać. 22 marca 1933 r. bojówkarze wdarli się do gmachu sądu w Gliwicach i brutalnie pobili żydowskich adwokatów, w tym Arthura Kochmanna. Prawnik, który jeszcze wczoraj cieszył się poważaniem, został bestialsko skatowany przez fanatyków w czarnych mundurach – tylko za to, kim byli jego przodkowie. To tragiczne zajście było zapowiedzią fali przemocy, która miała dopiero nadejść.

Arthur, choć poturbowany fizycznie i psychicznie, nie poddał się rozpaczy. Już kilka tygodni później zaangażował się w nadzwyczajną inicjatywę prawną, która przeszła do historii jako petycja Bernheima. Wiosną 1933 r. młody Żyd Franz Bernheim, zwolniony z pracy w gliwickim domu towarowym DeFaKa za „niearyjskie” pochodzenie, zdecydował się szukać sprawiedliwości poza granicami Rzeszy. W katowickiej kancelarii adwokackiej, przy ul. Mariackiej, Bernheim wraz z Arthurem Kochmannem i prawnikiem Georgiem Weissmannem z Bytomia opracowali skargę do Ligi Narodów. Odważnie powołali się na Konwencję Genewską o Górnym Śląsku z 15 maja 1922 r., argumentując, że antyżydowskie represje Trzeciej Rzeszy łamią międzynarodowe gwarancje praw mniejszości. Ich starania zakończyły się niebywałym sukcesem – Rada Ligi Narodów nakazała Niemcom przywrócić stan prawny sprzed dojścia Hitlera do władzy na obszarze plebiscytowym. W czerwcu 1933 r. przedstawiciel rządu Rzeszy oficjalnie zobowiązał się cofnąć antysemickie zarządzenia na Górnym Śląsku. Oznaczało to, że Żydzi górnośląscy zachowają pełnię praw obywatelskich aż do wygaśnięcia konwencji w 1937 roku. Kochmann i jego towarzysze odnieśli moralne zwycięstwo: przez kilka lat ich społeczność cieszyła się względnym spokojem, podczas gdy w pozostałej części Niemiec Żydzi byli już systematycznie rugowani z życia publicznego.

Niestety, był to tylko wytchnieniowy odcinek przed kolejnym aktem tragedii. Gdy 15 lipca 1937 r. upłynął termin obowiązywania umów genewskich, nad Górnym Śląskiem zaciągnęło się widmo nazistowskiego terroru w pełnej sile. Arthur Kochmann, dotąd szanowany notariusz i lider gminy, został niezwłocznie skreślony z listy notariuszy – odebrano mu prawo wykonywania zawodu. Podobny los spotkał dziesiątki innych żydowskich profesjonalistów: lekarzy, nauczycieli, przedsiębiorców. Polityka Trzeciej Rzeszy wobec mniejszości żydowskiej nie pozostawiała złudzeń – chodziło o całkowite usunięcie Żydów z życia Niemiec. W 1935 r. uchwalono ustawy norymberskie, które pozbawiły ich obywatelstwa i ochrony prawnej, czyniąc z nich obcych we własnej ojczyźnie. Teraz, po wygaśnięciu ochronnych klauzul, także gliwiccy Żydzi stali się celem agresji bez żadnych ograniczeń.

10 listopada 1938 roku Arthur obudził się w świecie, który legł w gruzach – dosłownie i w przenośni. Poprzedniej nocy nazistowska nienawiść eksplodowała w całych Niemczech podczas tzw. Nocy Kryształowej. W Gliwicach członkowie SS zwabili dozorcę synagogi podstępem i zabrali mu klucze, po czym oblewając drewnianą konstrukcję benzyną, podpalili majestatyczny gmach bożnicy. Ogień szybko objął wnętrze; nad ranem cała synagoga stała w płomieniach i płonęła nieprzerwanie przez dwa dni. Łunę unoszącą się nad starówką widać było z odległości wielu kilometrów – krwawoczerwony blask, który na zawsze wypalił się w pamięci mieszkańców. Straż pożarna pojawiła się na miejscu tylko po to, by dopilnować, aby ogień nie przeniósł się na aryjskie budynki; samej synagodze pozwolono spłonąć doszczętnie. Tego samego koszmarnego wieczoru zdemolowano w Gliwicach dziesiątki żydowskich sklepów i mieszkań, a ulice zasłały odłamki szkła z wybitych okien. Nazwa Kristallnacht – „noc kryształowa” – wzięła się właśnie od tych niezliczonych okruchów szkła połyskujących na chodnikach niczym kryształy, ponuro przypominając o rozbitych życiorysach.

Dla Kochmanna widok zgliszcz synagogi przy Wilhelmsplatz (dzisiejszym placu Inwalidów Wojennych) musiał być druzgocący. To, co przez pokolenia stanowiło centrum duchowe gliwickich Żydów, teraz sterczało w formie czarnych, poskręcanych ruin. Była to symboliczna zapowiedź Zagłady, która miała nadejść w kolejnych latach. Wielu żydowskich mieszkańców, przerażonych skalą przemocy, zdecydowało się wtedy na emigrację – jeśli tylko mieli dokąd uciec. Jednak dla starszych osób, takich jak Arthur i jego żona Selma, opuszczenie domu nie było łatwe. Oni wciąż wierzyli, że „to minie”, że ich mała ojczyzna jakimś cudem ocaleje od najgorszego.

1 września 1939 roku wybuchła wojna, która ostatecznie przypieczętowała los europejskich Żydów. Przez pierwsze dwa lata okupacji hitlerowskiej życie górnośląskich Żydów zamieniało się w pasmo narastającego terroru. W 1940 roku pozostałych przy życiu zmuszono do noszenia gwiazdy Dawida, odbierano im majątki i przesiedlano do wyznaczonych domów zbiorczych. Każdego dnia dochodziły wieści o kolejnych restrykcjach lub wywózkach. W końcu zaczęły nadchodzić rozkazy deportacji – najpierw pojedynczych osób, potem całych rodzin.

W 1942 roku ruszyły pierwsze masowe transporty z Górnego Śląska. W bydlęcych wagonach wywożono ludzi na wschód – najczęściej do gett w Generalnej Guberni lub bezpośrednio do obozów zagłady. Gliwicki dworzec kolejowy wielokrotnie był świadkiem scen rozpaczy: rodziny ściskające się na pożegnanie, matki tulące dzieci, starcy z tobołkami patrzący przerażonym wzrokiem na żołnierzy z karabinami. Emocje towarzyszące deportacjom pozostawały w pamięci świadków na całe życie – płacz, krzyki, błagania o litość przeplatały się z upiorną ciszą, gdy pociąg ruszał, zabierając ze sobą nadzieję. Arthur Kochmann jako przewodniczący gminy żydowskiej starał się wtedy dodawać otuchy swoim współwyznawcom. Sam pozostawał – ku własnemu zdziwieniu – nietykalny. Kiedy większość gliwickich Żydów znalazła się już w transportach (większość z nich została deportowana w maju i czerwcu), Kochmann wciąż przebywał w rodzinnym mieście. Był jednym z nielicznych, których nie objęły deportacje z 1942 roku. Plotkowano, że to dzięki wpływom zięcia – włoskiego dyplomaty Giuseppe Renzettiego – udaje mu się odwlec najgorsze. Renzetti, żonaty z córką Arthura, Suzanne, pełnił funkcję oficera łącznikowego między Mussolinim a Hitlerem, miał więc dostęp do wysokich kręgów władzy. Czy rzeczywiście interweniował w sprawie teścia, czy też Niemcy sami, ze względu na sojusz z Włochami, chwilowo wstrzymali się z ruszeniem Kochmanna – tego nie wiemy. Faktem jest, że w połowie 1942 roku, gdy ostatnie grupy Żydów z Górnego Śląska znikały w otchłani obozów, Arthur Kochmann pozostał prawdopodobnie ostatnim Żydem w Gliwicach na wolności.

To ocalałe z pogromu miasto stało się dla niego jak wymarłe. Ulice, na których przed wojną tętniło żydowskie życie – sklepy, warsztaty, kawiarnie – teraz były puste lub zajęte przez nowych „aryjskich” lokatorów. Na murach synagogi wyrósł plac zabaw dla dzieci, jakby na ironię losu. Arthur codziennie mijał znajome miejsca, których dawny blask gasł w ciszy. Z niknącej społeczności został właściwie tylko on. Krewni i przyjaciele błagali go, by spróbował się ukryć albo uciec za granicę, póki ma szansę. Córka Suzanne pisała rozpaczliwe listy z Berlina, a potem z Rzymu, zachęcając rodziców do wyjazdu do Włoch. Ale Arthur nie chciał o tym słyszeć. **„Z Gliwic nie wyjadę” – powtarzał. – „Tutaj chcę spocząć, tu jest moja Jerozolima”**. W tych słowach pobrzmiewała miłość do rodzinnego miasta i przekonanie, że jego życie i życie Gliwic są nierozerwalnie związane. Był lokalnym patriotą do samego końca, służąc swojej społeczności nawet wtedy, gdy ta społeczność skurczyła się do niego samego.

Nadzieja Kochmanna na przeczekanie wojny w domu okazała się jednak tragicznie złudna. Latem 1943 roku jego zięć Renzetti popadł w niełaskę – podejrzewano go o udział w spisku przeciw Mussoliniemu, a może po prostu stał się niewygodny politycznie. Małżeństwo Renzettich uciekło z Berlina, by ostatecznie schronić się aż w Ameryce. Dla Arthura oznaczało to utratę ostatniej tarczy ochronnej. Jesienią 1943 r. w Gliwicach mówiono już otwarcie, że „stary Kochmann” wisi Gestapo na celowniku i kwestią czasu jest, kiedy po niego przyjdą.

27 grudnia 1943 – tuż po świętach Bożego Narodzenia – do drzwi kamienicy przy ul. Raciborskiej zapukali funkcjonariusze gestapo. Arthur spodziewał się ich wizyty od dawna. Otworzył spokojnie, ubrany w starannie zapięty, choć już dość znoszony garnitur. Pozwolono mu zabrać niewielki pakunek. Próg domu przekraczał z duszą ciężką od przeczucia, że to pożegnanie ostateczne. Starszy pan o szlachetnych rysach, poruszał się już na wózku inwalidzkim, teraz prowadzonym przez młodego oficera SS, przemieszczał się powoli znajomą ulicą. Czy ludzie wyglądający zza firanek domów wiedzieli, kogo odprowadzają wzrokiem? Tak skończyła się wolność ostatniego gliwickiego Żyda – w asyście dwóch uzbrojonych żandarmów.

Tę noc – ostatnią noc Arthur spędził w siedzibie Gestapo przy Teuchertstraße dzisiejszej ul. Zygmunta Starego 20 – wypełniły mu zapewne myśli o przeszłości. Za murami celi rozciągało się jego ukochane miasto, pogrążone w zimowym mroku. Kochmann być może przypomniał sobie gwar przedwojennych Gliwic: śmiech wnuków biegających po salonie, zapach kawy w kawiarniach przy Rynku, odgłosy chóru śpiewającego Kol Nidre w synagodze, której już nie było. Był człowiekiem głębokiej wiary i zapewne modlił się po cichu słowami psalmów. A może pisał w myślach list pożegnalny do żony? Selma, jego towarzyszka życia, została aresztowana wraz z nim – nie chciała go opuścić nawet teraz. Oboje spędzili tę noc w osobnych celach, drżąc z zimna i strachu, ale myśląc o sobie nawzajem. O świcie Arthur nasłuchiwał odgłosów budzącego się więzienia. Gdzieś stuknął but wartownika, skrzypnęły drzwi. Zapewne nie zmrużył oka do rana.

Następnego dnia przetransportowano go (być może z innymi ostatnimi więźniami-żydami z regionu) pod eskortą na dworzec kolejowy lub prosto na bocznicę towarową. Tam czekał już skład pociągu. Zimny wiatr smagał twarze, gdy esesmani popędzali wycieńczonych starców do wagonów. Był 28 grudnia 1943 roku – data ostatniego transportu Żydów z Górnego Śląska. Arthur Kochmann, pomimo swego sędziwego wieku, nie został oszczędzony. Upchnięto go do bydlęcego wagonu, gdzie w ciemności i ścisku spędził kolejne godziny. Pociąg ruszył w stronę Oświęcimia, wioząc ze sobą resztki gliwickiej gminy żydowskiej.

Kilka dni później dotarła potwierdzona wiadomość: Arthur Kochmann został zamordowany w obozie koncentracyjnym Auschwitz. Historycy ustalili później, że schorowany 79-latek zginął wkrótce po przywiezieniu do obozu – najprawdopodobniej zamordowano go w komorze gazowej zaraz po selekcji, jako niezdolnego do pracy. Jego żona Selma podzieliła ten sam los. Życie Arthura Kochmanna – człowieka, który całe swoje istnienie związał z Gliwicami i służbą innym – zakończyło się w cieniu Zagłady, anonimowo, pośród milionów innych ofiar Holokaustu.

Śmierć Arthura Kochmanna była symbolicznym końcem kilkuwiekowej historii Żydów na Górnym Śląsku. Razem z nim zniknęła ostatnia iskra dawnej społeczności – społeczności, która niegdyś współtworzyła kulturalny i gospodarczy pejzaż regionu, a która w latach 30. i 40. XX wieku została unicestwiona. Przez dekady powojenne pamięć o górnośląskich Żydach była przykurzona, zapomniana w dwukrotnie przesiedlonym mieście (najpierw wygnano Żydów, potem przesiedlono Niemców). Jednak dziś historia Arthura Kochmanna powraca i porusza serca nowych pokoleń. W Gliwicach, w Domu Pamięci Żydów Górnośląskich, jego postać przedstawia się jako przykład lokalnego patrioty, który do końca walczył o równość i godność wszystkich obywateli. Jego życie stanowi świadectwo skomplikowanych losów tych, którzy byli jednocześnie Ślązakami, Niemcami i Żydami – i którzy w godzinie próby musieli zmierzyć się z tragicznymi dylematami tożsamościowymi.

Kochmann nie doczekał wyzwolenia Gliwic ani powrotu normalności. Jego Jerozolima – Gliwice – stała się dla niego grobem bez nagrobka, miejscem wiecznej tęsknoty. Pozostała jednak idea domu, którego nie zdoła odebrać żadna dziejowa zawierucha. Tę ideę pięknie ujął Horst Bienek – urodzony w Gliwicach pisarz, który jako młody chłopiec również stracił swoją małą ojczyznę. Po latach nostalgicznie wyznał: „Tutaj jest mój dom. Tutaj jest miejsce, w którym chcę zostać pochowany.” Słowa te brzmią jak echo pragnienia, które zapewne towarzyszyło Arthurowi Kochmannowi do ostatniej chwili. Choć on sam nie spoczął w ukochanym mieście, pamięć o nim wróciła do domu – i tu, w Gliwicach, znalazła swoje należne miejsce. „Tutaj jest mój dom. Tutaj jest miejsce, w którym chcę zostać pochowany.” – Horst Bienek.

Paweł Ploch

Jeśli podoba Ci się nasza praca - podziel się, zaproś znajomych do obserwowania naszej strony i/lub wesprzyj - Haus Oberschlesien dowolnym datkiem - na numer konta: PL 93 2490 0005 0000 4530 0024 6728 - z dopiskiem darowizna HO

#ArthurKochmann #Gliwice #Gleiwitz #ŻydowskaHistoria #Holokaust #Pamięć #HistoriaGliwic #SynagogaGliwice #Kristallnacht #Zagłada #ŻydziNaŚląsku #LigaNarodów #PetycjaBernheima #NazistowskiTerror #GórnyŚląsk #HistoriaŻydów #OstatniŻyd #DomPamięci #Teuchertstraße #Auschwitz #PamięćPrzetrwa #ŚwiadectwoHistorii #ŻydowskiGliwiczanin #ŻydowskiPatriota #GliwickaGminaŻydowska

@liderzy wśród fanów Stary cmentarz żydowski w Gliwicach Gliwickie Sprawy Gliwicki Portal Informacyjny Dom Współpracy Polsko-Niemieckiej Instytut Korfantego Muzeum Górnośląskie w Bytomiu Muzeum w Gliwicach Nowiny Gliwickie Dom Pamięci Żydów Górnośląskich, Muzeum w Gliwicach

Źródło: oryginalna publikacja na Facebooku