Plac Wolności w Zabrzu ( Peter-und-Paul-Platz.
Archiwalna publikacja z 2025-04-05.
🇵🇱🇩🇪 Plac Wolności w Zabrzu ( Peter-und-Paul-Platz. in Hindenburg O.S.) to jedno z tych miejsc, w których historia miasta jest niemal wypisana na murach. Porównanie dwóch fotografii – wykonanych w tym samym miejscu, ale w odstępie niespełna dekady – doskonale ukazuje, jak w latach 20. i 30. XX w. zmieniała się koncepcja urbanistyczna zarówno Zabrza, jak i całego regionu Górnego Śląska.
Na pierwszej fotografii z lat 20. XX w. można dostrzec dość chaotyczną zabudowę o niskiej wysokości, zdominowaną przez XIX-wieczne kamieniczki i parterowe domy z witrynami sklepów. Brak tu wyraźnie zaplanowanej kompozycji urbanistycznej; przestrzeń placu wypełniają luźno rozmieszczone elementy miejskiego krajobrazu: słupy latarni, brukowana ulica, stoiska handlowe. Dla ówczesnych mieszkańców Hindenburga (dzisiejszego Zabrza) był to zwyczajny fragment miasta – raczej użytkowy niż reprezentacyjny.
Na drugiej fotografii, pochodzącej z lat 30., widać już radykalną zmianę. Plac Wolności staje się sercem nowoczesnej metropolii: pojawiają się tory i linie tramwajowe, co świadczy o rosnącej roli komunikacji publicznej. Wielkomiejska zabudowa przyciąga wzrok modernistyczną architekturą, między innymi za sprawą szerokich podcieni i witryn handlowych. Wysokie gmachy, takie jak Miejska Kasa Oszczędności (Stadtsparkasse), nadają przestrzeni większego rozmachu, a sam plac zyskuje charakter forum miejskiego – miejsca spotkań i spacerów.
Tak znacząca przemiana nie była dziełem przypadku. Lata 20. XX w. przyniosły koncepcję stworzenia wspólnego centrum dla tzw. Trójmiasta Górnośląskiego: Gleiwitz (Gliwice) – Hindenburg (Zabrze) – Beuthen (Bytom). Ogłoszono wówczas kilka konkursów architektonicznych, by wyłonić projekt, który nada miastu odpowiednio reprezentacyjny kształt. Niestety, żaden z pierwszych pomysłów nie zadowolił komisji konkursowej. Dopiero w latach 30. wybrane rozwiązania – inspirowane pracami słynnych architektów, jak Hans Poelzig czy Paul Bonatz – zaczęto wdrażać w okrojonej formie.
Przebudowę Placu Wolności powierzono architektowi Karlowi Breuerowi, który zrealizował projekt bazujący na wcześniejszych koncepcjach z konkursu z 1928 roku. Decyzja o odnowie placu stała się punktem zwrotnym w urbanistyce Zabrza: postawiono na modernizm i funkcjonalność, co zaowocowało wprowadzeniem stalowych szkieletów (przy współpracy z lokalną Hutą Donnersmarcka), a także spójnym stylem nowo wznoszonych budynków.
Symbolicznym początkiem prac była rozbiórka starych budynków gospodarczych w lipcu 1933 roku. Kluczowe przedsięwzięcia, takie jak wzniesienie nowych kamienic i obiektów usługowych, postępowały dynamicznie. Powieszenie „wiechy” – tradycyjnego elementu wmurowywanego u szczytu konstrukcji – świętowano już w październiku tego samego roku, a kolejne obiekty były gotowe rok później. Równocześnie przystąpiono do rozbiórki starych domów przy ul. Dworcowej, otwierając teren pod nowoczesną zabudowę.
Kolejne konkursy – choćby ten z 1935 roku, w którym nagrodę zdobył inżynier Karl Mayer z Gleiwitz – udowadniały, że Zabrze ma ambicję stać się dynamicznym, nowoczesnym miastem. Szacunkowe koszty realizacji takich projektów wynosiły nawet ćwierć miliona marek, co pokazuje skalę inwestycji.
Z porównania obu fotografii wyłania się fascynująca opowieść o przemianie Plac Wolności w centralny punkt miasta. W ciągu niespełna dekady przeszedł on drogę od stosunkowo zaniedbanego fragmentu zabudowy do funkcjonalnego, wielkomiejskiego forum. Dziś możemy tę przemianę podziwiać dzięki zachowanym dokumentom i zdjęciom, które są nie tylko świadectwem minionej epoki, lecz także dowodem ambitnych planów tworzenia nowego oblicza Górnego Śląska.
Przebudowa Placu Wolności to przykład udanej syntezy urbanistyki i architektury modernistycznej. Dzięki tym zmianom Zabrze wkroczyło w epokę nowoczesności z rozmachem godnym metropolii. Dla miłośników historii i architektury porównanie dwóch fotografii z lat 20. i 30. stanowi nie tylko wyjątkową lekcję przeszłości, lecz także inspirację, jak konsekwentnie można kształtować przestrzeń miejską i dostosowywać ją do wymogów kolejnych dekad.
Jeśli podoba Ci się nasza praca - podziel się, zaproś znajomych do obserwowania naszej strony i/lub wesprzyj - Haus Oberschlesien dowolnym datkiem – na numer konta: PL 93 2490 0005 0000 4530 0024 6728 - z dopiskiem darowizna HO
