Akwedukt, niderlandzcy osadnicy i Racibórz w centrum średniowiecznych innowacji
Archiwalna publikacja z 2025-04-02.
🇵🇱🇩🇪Akwedukt, niderlandzcy osadnicy i Racibórz w centrum średniowiecznych innowacji Kiedy 14 kwietnia 1258 roku książę Władysław opolsko-raciborski nadał dominikanom część kanału wodnego prowadzącego od wsi Studzienna aż do klasztoru przy raciborskim Rynku, nikt zapewne nie przypuszczał, że staje się współtwórcą jednego z najciekawszych rozwiązań hydrotechnicznych na Śląsku. Ów kanał, zwany w dokumentach „aqueductum”, płynął przez samo serce Raciborza, zaopatrując miasto w wodę i umożliwiając budowę młynów. Z czasem nazwano go Psinką, ponieważ zasilała go rzeka Psina.
Z perspektywy dzisiejszego Raciborza aż trudno uwierzyć, że niemal przez środek historycznego centrum biegło tak rozwinięte wodociągowe „krwioobiegi”. Stworzenie tej infrastrukturą przypisuje się między innymi pierwszym osadnikom, którzy przybyli z Niderlandów. Posiadali oni wyjątkową wiedzę inżynieryjną, zwłaszcza w dziedzinie melioracji i budowy kanałów – nic dziwnego, skoro w ich ojczyźnie nie brakowało terenów leżących poniżej poziomu morza. Ten niderlandzki kunszt okazał się w Raciborzu bezcenny.
Kanał ciągnął się od Bieńkowic, gdzie pobierano wody Psiny, by naturalnym obniżeniem terenu spłynąć do Raciborza. Łącznie osiągał około 12 kilometrów długości, co umożliwiało zakładanie młynów oraz nawadnianie okolicznych pól. Psinka zasilała też miejską fosę otaczającą raciborskie mury obronne, gwarantując obrońcom świeżą wodę w razie oblężenia. Władca zadbał jednak, by dobrodziejstwo kanału nie obróciło się przeciwko samym klasztorom i mieszkańcom: nakazał, by nikt nie zakłócał biegu wody. To świadczyło o zrozumieniu, że kanał będzie źródłem życia i dobrobytu – ale też potencjalnym zagrożeniem, jeśli ktoś zbytnio ograniczy jego przepływ.
Z późniejszych odkryć archeologicznych i budowlanych wynika, że ten średniowieczny „wodociąg” faktycznie przecinał kluczowe punkty miasta. Kiedy w 1829 roku zakładano fundamenty pod szkołę św. Jadwigi (w miejscu obecnej fontanny na skwerze ks. prałata Stefana Pieczki), natrafiono na dawne koryto kanału biegnącego przez południową część dzisiejszego placu Długosza w stronę kościoła Wniebowzięcia NMP. Dalej okrążał on świątynię od wschodu i płynął w kierunku dawnego klasztoru dominikanów (obecnie plac Targowy), skręcając potem ku ul. Odrzańskiej, gdzie zasilał młyn i ostatecznie wpadał do Odry.
Na podstawie znalezisk z 1817 roku, kiedy to przy Rynku (parcela nr 4, obecnie apteka) natrafiono na koło młyńskie i fragmenty młynówki, naukowcy przypuszczają, że druga odnoga kanału biegła od placu św. Marcelego ku zachodniej pierzei Rynku. Tak rozbudowana sieć pozwalała nie tylko zaopatrywać mieszczan w bieżącą wodę, ale też była niezbędna dla działalności raciborskich rzeźników, którzy zorganizowali tu swoje ubojnie.
Historia pokazała jednak, że nawet najzręczniejsza inżynieria może mieć ograniczenia. Susze, zwłaszcza te długotrwałe i wyniszczające, bywały prawdziwą zmorą średniowiecznego Raciborza. Psinka, mająca po drodze liczne punkty poboru wody, często nie mogła dostarczyć miastu wystarczających zasobów. Przy wolnym nurcie wzrastało też ryzyko skażenia wody.
Nic więc dziwnego, że w kolejnych wiekach zwrócono uwagę na możliwości, jakie daje sama Odra. We Wrocławiu, znacznie większym mieście, już w 1272 roku książę Henryk IV zezwolił na pobór wody z Odry i rozprowadzanie jej poprzez czerpakowe koła oraz drewniane rurociągi. W XIV wieku we Wrocławiu pojawiła się nawet wieża ciśnień, zwana rurmusem, a od XVI wieku wprowadzano tam pompy tłokowe.
Średniowieczny akwedukt Raciborza może i nie przetrwał w pierwotnym kształcie do naszych czasów, a zabudowa miejska wyparła jego koryto. Mimo to pozostałości w ziemi, dawne dokumenty i skąpe zapisy kartograficzne wciąż przypominają o wielkim inżynieryjnym eksperymencie, który powstał za sprawą osadników z Niderlandów oraz przedsiębiorczych książąt z rodu Piastów. To właśnie dzięki nim Racibórz mógł – przez wieki – szczycić się nowatorskimi rozwiązaniami, sprawdzającymi się w ówczesnej rzeczywistości. Dziś stanowią one nie tylko fascynujący rozdział lokalnej historii, lecz także dowód na to, jak umiejętnie dawne społeczności potrafiły wykorzystać naturę i własną wiedzę, aby budować miasta dostosowane do codziennych potrzeb. Raciborski akwedukt wciąż czeka na pełne odkrycie – ale nawet to, co o nim wiemy, doskonale pokazuje, że duch innowacji jest w tym mieście obecny od stuleci.
Jeśli podoba Ci się nasza praca - podziel się, zaproś znajomych do obserwowania naszej strony i/lub wesprzyj - Haus Oberschlesien dowolnym datkiem – na numer konta: PL 93 2490 0005 0000 4530 0024 6728 - z dopiskiem darowizna HO
