Trzech mężczyzn i jedna mała uliczka w samym sercu miasta – a jednak to wystarczyło, by splotły się na zawsze ich losy. Pierwszy z nich punktualnie o siódmej rano opuszczał kamienicę i wyruszał do swojej kancel

Trzech mężczyzn i jedna mała uliczka w samym sercu miasta – a jednak to wystarczyło, by splotły się na zawsze ich losy. Pierwszy z nich punktualnie o siódmej rano opuszczał kamienicę i wyruszał do swojej kancelarii tuż przy rynku. Drugi, schowany w gabinecie, potrafił do północy ślęczeć nad teczkami pacjentów. Trzeci, zanim jeszcze otworzył drzwi swojej księgarni, starannie przeglądał każdą półkę i ladę. Ta niezwykła trójka nadała barw niewielkiej ulicy, która z czasem stała się jednym z najbardziej prestiżowych adresów miasta. Poznajmy ich historię oraz dzieje Raciborskiej – od bitego traktu aż po elegancką promenadę.

Od kurzu bitego traktu do prestiżowego salonu miasta Raciborska istniała już w połowie XVIII wieku – widać ją na najstarszych zachowanych planach miasta, choćby na mapie Wredego z 1748 roku. Była kluczową ulicą Gliwic, drugim – obok Bytomskiej – najważniejszym traktem łączącym miejskie bramy. Właśnie tędy wędrowały wozy kupieckie, a początkowo ciągnęły się tu drewniane domy z kamiennymi piwnicami. Kiedy w połowie XVIII wieku zaczęli się tu osiedlać bogaci żydowscy mieszkańcy, w okolicy zaczęły wyrastać piwiarnie i hotele. W XIX wieku ulica stopniowo przemieniała się w atrakcyjną lokalizację – powstawały tu eleganckie restauracje, domy z komfortowymi mieszkaniami i przestronnymi wnętrzami. Dzisiejszą nazwę, nawiązującą do traktu w kierunku Raciborza, ulica zyskała w drugiej połowie XVIII wieku i zachowała ją nawet po 1945 roku, co w powojennych realiach nie było wcale oczywiste.

Tajemniczy pan NB i kamienica na rogu Przy Raciborskiej 1A stoi wyjątkowa, narożna kamienica w charakterystycznej żółtej cegle. Niewielu przechodniów zwraca uwagę na inicjały „NB” i datę „1899” tuż pod dachem. Tym tajemniczym NB był Nathan Bujakowski – człowiek, który dorobił się fortuny na destylowaniu alkoholu i inwestował pieniądze w nieruchomości. Po dziadku krawcu odziedziczył smykałkę do interesów, po ojcu – zabrzańskim szynkarzu – żyłkę do handlu. Był „obrzydliwie bogaty”, jak mawiali mu współcześni, i posiadał kilka kamienic, w tym tę znaną z symboli myśliwskich przy ul. Zygmunta Starego. Jednak adres przy Raciborskiej 1A to coś więcej niż tylko inwestycja Bujakowskiego. Kamienicę zamieszkiwali znani przedstawiciele gliwickiej społeczności żydowskiej, m.in. dr Salo Bermann i dr Arthur Kochmann. Z tym drugim wiąże się niezwykła historia – splatająca losy Żydów, faszystów i wielkiej polityki lat 30.

Prawnik, polityk, ostatni Żyd ze Śląska wywieziony do Auschwitz Arthur Kochmann, znany prawnik i notariusz, był także politykiem Niemieckiej Partii Demokratycznej (DDP), wieloletnim przewodniczącym gliwickiej gminy żydowskiej oraz – tragicznie – ostatnim Żydem ze Śląska wywiezionym do KL Auschwitz. Urodził się w 1864 roku jako piąte z siedmiu synów Jonasa Kochmanna, znakomitego, choć niezwykle oszczędnego blacharza. Dzięki temu ojcu Arthur mógł ukończyć studia prawnicze w Berlinie i zdać egzamin sędziowski w 1892 roku. Od 1895 do 1933 nieprzerwanie pracował w administracji miejskiej w Gliwicach, działając jako przewodniczący sądu handlowego, radny i tzw. starszy miejski. Wspinał się też po szczeblach politycznej kariery – w 1919 roku wybrano go do pruskiego Landtagu z ramienia liberalnej DDP. Po dojściu Hitlera do władzy Kochmann walczył o prawa żydowskiej społeczności, angażując się m.in. w tworzenie petycji Bernheima. Aresztowany w grudniu 1943 roku, trafił do KL Auschwitz. Jego dalsze losy nie są do końca znane. Wiadomo tylko, że ciężko chory 79-latek zginął niedługo po przywiezieniu do obozu.

Okropnie „niearyjska” faszystka, czyli córka Kochmanna Życie Arthura Kochmanna było pełne paradoksów, a największy przyniosła mu jego córka Susanna. Mając 21 lat, poślubiła włoskiego faszystę Giuseppe Renzettiego, tajnego radcę do kontaktów Mussoliniego z Hitlerem, późniejszego konsula w Berlinie. Małżonkowie prowadzili w stolicy Niemiec prawdziwy salon towarzyski, goszcząc najważniejszych urzędników III Rzeszy. Susanna urzekała Goeringa i Goebbelsa, a sam Hitler, choć prywatnie niepochlebnie się o niej wyrażał („okropnie niearyjska”), chętnie ją komplementował i zapraszał na oficjalne uroczystości. Jej pozycja w nazistowskiej elicie skończyła się wraz z oskarżeniem Renzettiego o współudział w zamachu na Mussoliniego w 1943 roku. Zakochana w faszyzmie Susanna i jej mąż musieli opuścić Berlin i przez Szwecję dotarli aż do San Francisco. Oboje przeżyli wojnę i ostatecznie wrócili do Europy, osiedlając się w Toskanii. Susanna nigdy nie zrezygnowała ze skrajnych poglądów, pozostając do śmierci (1973 r.) zdeklarowaną nazistką.

Z Gliwic na światowe salony wydawnicze W kamienicy przy Raciborskiej 1A mieszkał również dr Salo Bermann, którego syn, Gottfried, zapisał się w historii jako Gottfried Fischer. Urodzony w 1897 roku w Gliwicach, w dorosłym życiu poszedł w ślady ojca – też ukończył medycynę. Nie zagrzał jednak długo miejsca w szpitalu, ponieważ ożenił się z córką Samuela Fischera, wielkiego wydawcy, i to właśnie w oficynie S. Fischer Verlag rozpoczął swą imponującą karierę. Zanosiło się na dramatyczne czasy, więc Gottfried przewidująco przeniósł prawa wydawnicze do spółki w Szwajcarii. Gdy Niemcy wprowadzali kolejne represje, on najpierw wyemigrował do Wiednia, a po anschlussie Austrii musiał uciekać ponownie – do Szwajcarii, a stamtąd, z rodziną, przez pół świata do Stanów Zjednoczonych. Po wojnie wrócił do Niemiec, by z sukcesem kontynuować działalność wydawniczą, promując m.in. twórczość Franza Kafki czy braci Mannów. W swych pamiętnikach chętnie wspominał Gliwice, które nazywał rodzinnym miastem.

Hotele, piwiarnie i lodziarnie – Raciborska także bawiła Nie samymi interesami żyła Raciborska. Przy numerze 3 do połowy XIX wieku działał hotel Zur Schwarzer Adler (Pod Czarnym Orłem), a nieopodal, w piwiarni zwanej Scheune (Stodoła) można było wpaść na kufel piwa i skosztować słynnych wyrobów mięsnych. Lokal prowadziła rodzina Neugebauerów, a zabawa często trwała tam do późnych godzin nocnych. Dziś w tym miejscu działa restauracja Szynk Na Winklu. Z kolei przy Raciborskiej 9 od 1887 roku funkcjonowała popularna piwiarnia Louisa Hamburgera, a później – aż do wybuchu I wojny światowej – firmowa piwiarnia tyskiego browaru. Dziś mieści się tam lodziarnia Zimny Drań, kontynuując tradycję przyjemności dla podniebienia, choć już w innej formie.

Imperium Neumannów – tam, gdzie pachniało książkami Pod numerem 21 do 1945 roku znajdowała się księgarnia i sklep papierniczy rodziny Neumannów. Ich przedsiębiorstwo było swoistym wydawniczym imperium: mieli drukarnie, sklepy, hurtownie, wille i kamienice rozsiane po całych Gliwicach. Wszystko zaczęło się w 1825 roku, gdy Gustav Neumann otrzymał zgodę na założenie własnej drukarni. Po dopełnieniu wszelkich pruskich formalności (włącznie z uroczystym ślubowaniem przed magistratem), rozpoczął działalność, która szybko zaczęła się rozrastać. Już w 1828 roku Neumann wypuścił na rynek gazetę „Der Oberschlesische Wanderer” – wychodziła nieprzerwanie przez 117 lat! Symbol wędrowca w kapeluszu i z plecakiem stał się znakiem rozpoznawczym firmy, którą przejmowali kolejno synowie i wnukowie Gustava. Niezwykle nowoczesna jak na swoje czasy drukarnia kupiła też nieruchomość przy rogu Raciborskiej i Przy Raciborskiej Bramie, gdzie powstała świetnie zaopatrzona księgarnia i sklep papierniczy. Ten rodzinny biznes działał tam aż do lat 40. XX wieku, zapisując się w miejskiej historii na stałe.

Tak właśnie wyglądała (i wciąż można ją podziwiać) Raciborska – ulica, której dzieje zasługują na uwagę nie mniej niż najbardziej reprezentacyjne bulwary Europy. Przez lata była świadkiem gospodarczych sukcesów, burzliwych losów żydowskich rodzin, brawurowych politycznych karier i dramatycznych wojennych wydarzeń. Jej sekrety kryją się w ceglanych fasadach dawnych kamienic oraz w opowieściach trzech mężczyzn, którzy każdego ranka i wieczora przemierzali tę samą drogę, nie wiedząc, że razem zapisują niezwykły rozdział w dziejach Gliwic.

zainspirowani: @gliwickiemetamorfozy @gliwiczanie http://www.gliwiczanie.pl/ @GLIWICZANIE

Źródło: oryginalna publikacja na Facebooku