Bytomski targ, mongolskie najazdy i śląskie legendy
Archiwalna publikacja z 2025-03-30.
🇵🇱🇩🇪Bytomski targ, mongolskie najazdy i śląskie legendy
Historia Górnego Śląska bywa zaskakująca i wielowątkowa. Najlepszym tego przykładem jest dzieje Bytomia, jednego z najstarszych miast w regionie, oraz opowieść o potomkach Czyngis-chana, którzy – wedle lokalnej tradycji – żyją do dziś na południu województwa śląskiego. Wzmianka o bytomskim targu pojawia się już w przywileju dla benedyktynów z Tyńca, datowanym na lata 1123–1128. Król Bolesław Krzywousty nadał wówczas część dochodów właśnie „z targowego w Bytomiu”. Nie wiemy dokładnie, gdzie ów plac targowy się znajdował, ale dokument pokazuje, że Bytom pełnił ważną funkcję handlową na długo przed oficjalną lokacją miasta. W roku 1254 książę Władysław Opolski nadał Bytomiowi prawa miejskie, wzorowane na tzw. „prawie niemieckim”. Zazwyczaj oznaczało to wyznaczenie w centrum miasta rynku oraz głównych ulic handlowych. Proces ten jednak nie przebiegał bez zakłóceń. W 1260 roku ziemie śląskie po raz kolejny stały się celem mongolskich wypraw. Jeden z przywódców mongolskich, Bajdar, dotarł na Śląsk, mijając po drodze m.in. Bytom. Choć miasto nie zostało wtedy doszczętnie zniszczone, najazd niewątpliwie wstrzymał rozwój świeżo lokowanego ośrodka. Zanim wojska mongolskie przekroczyły Odrę, ich oddziały rozpoznawcze zostały rozbite pod Raciborzem przez siły Mieszka II Otyłego. Zniechęceni do oblegania silnie bronionego grodu raciborskiego, Mongolowie ruszyli w kierunku Opola. Tam napotkali rycerstwo pod wodzą księcia Władysława Opolskiego i małoletniego Bolesława V Wstydliwego. Choć przewaga najeźdźców była znaczna, zacięty opór opolan dał czas na ewakuację i obronę Wrocławia, który – według przekazów – mieszkańcy sami spalili, by nie wpadł w ręce nieprzyjaciela. Badania archeologiczne w centrum współczesnego Bytomia odkryły drewnianą nawierzchnię i rynny ściekowe, datowane (metodą dendrochronologiczną) na lata 1269–1294. Wskazuje to, że właśnie w tym przedziale czasowym tworzono solidną infrastrukturę rynku. Być może wcześniej plany budowy wstrzymały właśnie najazdy mongolskie, które trzykrotnie (1241, 1259–1260 oraz 1287–1288) przetoczyły się przez Małopolskę i Śląsk. Choć zabrzmi to jak legenda, w powiatach wodzisławskim i jastrzębskim do dziś można spotkać rodziny o nazwisku Tatarczyk. W lokalnej tradycji uchodzą one za potomków mongolskich wojowników, którzy dotarli na te tereny w XIII wieku. Wedle podania, część rozbitych oddziałów mongolskich w drodze powrotnej z Europy natrafiła w okolicach Wodzisławia Śląskiego na zaciętą obronę miejscowej ludności. Pagórkowaty teren, gęste lasy i grząskie bagna sprawiły, że Mongołowie nie mieli możliwości skutecznej ucieczki i ponieśli dotkliwą klęskę. Zamiast typowej w średniowieczu srogiej zemsty, pokonanym okazano łaskę, pozwalając im osiedlić się w okolicach obecnej Mszany. Tak zaczyna się nieco romantyczna, ale głęboko zakorzeniona w świadomości regionalnej opowieść, w której jeńcy ze stepów przyjęli chrzest i stopniowo wtopili się w miejscową ludność. Do dziś część mieszkańców wspomina, że to właśnie oni mają być dalekimi potomkami samych „synów Czyngis-chana”. Losy Bytomia i jego targu przypominają nam, jak burzliwe wydarzenia polityczne i militarne wpływają na rozwój miast i regionów. Najazdy mongolskie – do dziś kojarzone z wielkim zagrożeniem dla Europy – zostawiły po sobie nie tylko zgliszcza, ale też żywe (choć nieliczne) ślady w lokalnych społecznościach. Bytomski Rynek, którego pierwsze drewniane elementy budowano u schyłku XIII wieku, stał się symbolem odradzania się i rozwoju miasta po trudnych czasach. Z kolei okolice Wodzisławia i Jastrzębia-Zdroju, gdzie miało dojść do rozbicia części mongolskich oddziałów, wciąż noszą w sobie echa epoki, gdy na wyobraźnię Europejczyków działał postrach zwany „Tatarami”. Dziś spacerując po Bytomiu, Wodzisławiu czy Jastrzębiu-Zdroju, warto pamiętać, że w gruncie, w rodzinnych nazwiskach i w tradycjach lokalnych mogą kryć się pasjonujące ślady dawnych najazdów i sojuszy. Śląsk, jak mało które miejsce, jest dowodem na to, że historia potrafi splatać losy ludzi z różnych zakątków świata – nawet tak odległych jak stepy Azji.
Jeśli podoba Ci się nasza praca - podziel się, zaproś znajomych do obserwowania naszej strony i/lub wesprzyj - Haus Oberschlesien dowolnym datkiem - na numer konta: PL 93 2490 0005 0000 4530 0024 6728 - z dopiskiem darowizna HO
