Bytomski targ, mongolskie najazdy i śląskie legendy

🇵🇱🇩🇪Bytomski targ, mongolskie najazdy i śląskie legendy

Historia Górnego Śląska bywa zaskakująca i wielowątkowa. Najlepszym tego przykładem jest dzieje Bytomia, jednego z najstarszych miast w regionie, oraz opowieść o potomkach Czyngis-chana, którzy – wedle lokalnej tradycji – żyją do dziś na południu województwa śląskiego. Wzmianka o bytomskim targu pojawia się już w przywileju dla benedyktynów z Tyńca, datowanym na lata 1123–1128. Król Bolesław Krzywousty nadał wówczas część dochodów właśnie „z targowego w Bytomiu”. Nie wiemy dokładnie, gdzie ów plac targowy się znajdował, ale dokument pokazuje, że Bytom pełnił ważną funkcję handlową na długo przed oficjalną lokacją miasta. W roku 1254 książę Władysław Opolski nadał Bytomiowi prawa miejskie, wzorowane na tzw. „prawie niemieckim”. Zazwyczaj oznaczało to wyznaczenie w centrum miasta rynku oraz głównych ulic handlowych. Proces ten jednak nie przebiegał bez zakłóceń. W 1260 roku ziemie śląskie po raz kolejny stały się celem mongolskich wypraw. Jeden z przywódców mongolskich, Bajdar, dotarł na Śląsk, mijając po drodze m.in. Bytom. Choć miasto nie zostało wtedy doszczętnie zniszczone, najazd niewątpliwie wstrzymał rozwój świeżo lokowanego ośrodka. Zanim wojska mongolskie przekroczyły Odrę, ich oddziały rozpoznawcze zostały rozbite pod Raciborzem przez siły Mieszka II Otyłego. Zniechęceni do oblegania silnie bronionego grodu raciborskiego, Mongolowie ruszyli w kierunku Opola. Tam napotkali rycerstwo pod wodzą księcia Władysława Opolskiego i małoletniego Bolesława V Wstydliwego. Choć przewaga najeźdźców była znaczna, zacięty opór opolan dał czas na ewakuację i obronę Wrocławia, który – według przekazów – mieszkańcy sami spalili, by nie wpadł w ręce nieprzyjaciela. Badania archeologiczne w centrum współczesnego Bytomia odkryły drewnianą nawierzchnię i rynny ściekowe, datowane (metodą dendrochronologiczną) na lata 1269–1294. Wskazuje to, że właśnie w tym przedziale czasowym tworzono solidną infrastrukturę rynku. Być może wcześniej plany budowy wstrzymały właśnie najazdy mongolskie, które trzykrotnie (1241, 1259–1260 oraz 1287–1288) przetoczyły się przez Małopolskę i Śląsk. Choć zabrzmi to jak legenda, w powiatach wodzisławskim i jastrzębskim do dziś można spotkać rodziny o nazwisku Tatarczyk. W lokalnej tradycji uchodzą one za potomków mongolskich wojowników, którzy dotarli na te tereny w XIII wieku. Wedle podania, część rozbitych oddziałów mongolskich w drodze powrotnej z Europy natrafiła w okolicach Wodzisławia Śląskiego na zaciętą obronę miejscowej ludności. Pagórkowaty teren, gęste lasy i grząskie bagna sprawiły, że Mongołowie nie mieli możliwości skutecznej ucieczki i ponieśli dotkliwą klęskę. Zamiast typowej w średniowieczu srogiej zemsty, pokonanym okazano łaskę, pozwalając im osiedlić się w okolicach obecnej Mszany. Tak zaczyna się nieco romantyczna, ale głęboko zakorzeniona w świadomości regionalnej opowieść, w której jeńcy ze stepów przyjęli chrzest i stopniowo wtopili się w miejscową ludność. Do dziś część mieszkańców wspomina, że to właśnie oni mają być dalekimi potomkami samych „synów Czyngis-chana”. Losy Bytomia i jego targu przypominają nam, jak burzliwe wydarzenia polityczne i militarne wpływają na rozwój miast i regionów. Najazdy mongolskie – do dziś kojarzone z wielkim zagrożeniem dla Europy – zostawiły po sobie nie tylko zgliszcza, ale też żywe (choć nieliczne) ślady w lokalnych społecznościach. Bytomski Rynek, którego pierwsze drewniane elementy budowano u schyłku XIII wieku, stał się symbolem odradzania się i rozwoju miasta po trudnych czasach. Z kolei okolice Wodzisławia i Jastrzębia-Zdroju, gdzie miało dojść do rozbicia części mongolskich oddziałów, wciąż noszą w sobie echa epoki, gdy na wyobraźnię Europejczyków działał postrach zwany „Tatarami”. Dziś spacerując po Bytomiu, Wodzisławiu czy Jastrzębiu-Zdroju, warto pamiętać, że w gruncie, w rodzinnych nazwiskach i w tradycjach lokalnych mogą kryć się pasjonujące ślady dawnych najazdów i sojuszy. Śląsk, jak mało które miejsce, jest dowodem na to, że historia potrafi splatać losy ludzi z różnych zakątków świata – nawet tak odległych jak stepy Azji.

Jeśli podoba Ci się nasza praca - podziel się, zaproś znajomych do obserwowania naszej strony i/lub wesprzyj - Haus Oberschlesien dowolnym datkiem - na numer konta: PL 93 2490 0005 0000 4530 0024 6728 - z dopiskiem darowizna HO

🇩🇪Der Beuthener Markt, mongolische Einfälle und schlesische Legenden

Die Geschichte Oberschlesiens ist oft überraschend und vielschichtig. Ein eindrucksvolles Beispiel dafür bildet die Geschichte von Beuthen (poln. Bytom), einer der ältesten Städte der Region, sowie die Erzählung über die Nachfahren Dschingis Khans, die – so will es die lokale Überlieferung – bis heute im Süden der Woiwodschaft Schlesien leben sollen.

Eine Erwähnung des Beuthener Marktes findet sich bereits in einem Privileg für die Benediktiner aus Tyniec, datiert auf die Jahre 1123–1128. Damals gewährte König Bolesław III. Schiefmund (poln. Bolesław Krzywousty) einen Teil der Einnahmen „aus dem Markt in Beuthen“. Wir wissen nicht genau, wo sich dieser Markt befand, doch das Dokument zeigt, dass Beuthen schon lange vor der offiziellen Stadtgründung eine bedeutende Handelsfunktion hatte.

Im Jahr 1254 verlieh Herzog Władysław von Oppeln (poln. Władysław Opolski) Beuthen das Stadtrecht nach dem sogenannten „deutschen Recht“. Üblicherweise bedeutete das die Ausweisung eines Marktplatzes im Stadtzentrum sowie wichtiger Handelsstraßen. Doch verlief dieser Prozess nicht ohne Störungen.

Im Jahr 1260 wurden die schlesischen Gebiete erneut zum Ziel mongolischer Einfälle. Einer der mongolischen Anführer, Bajdar, erreichte Schlesien und passierte dabei unter anderem Beuthen. Obwohl die Stadt damals nicht gänzlich zerstört wurde, hemmte der Einfall zweifellos die Entwicklung des frisch gegründeten Ortes.

Bevor die mongolischen Heere die Oder überschritten, wurden ihre Spähtrupps bei Ratibor (poln. Racibórz) von den Truppen Mieszko II. dem Fetten (poln. Mieszko II Otyły) geschlagen. Entmutigt, die stark befestigte Burg von Ratibor zu belagern, zogen die Mongolen weiter in Richtung Oppeln (poln. Opole). Dort trafen sie auf das Ritterheer unter der Führung von Herzog Władysław von Oppeln und dem minderjährigen Bolesław V. dem Keuschen (poln. Bolesław V Wstydliwy). Obwohl die Übermacht der Angreifer groß war, verschaffte der erbitterte Widerstand der Einwohner von Oppeln Zeit, um Breslau (poln. Wrocław) zu evakuieren und zu verteidigen. Laut Überlieferung zündeten die Breslauer ihre Stadt selbst an, damit sie nicht in Feindeshand fiel.

Archäologische Untersuchungen im Zentrum des heutigen Beuthen brachten eine hölzerne Pflasterung und Abwasserkanäle ans Licht, die (mittels Dendrochronologie) auf die Jahre 1269–1294 datiert wurden. Dies deutet darauf hin, dass gerade in diesem Zeitraum eine solide Infrastruktur des Marktplatzes entstand. Möglicherweise hatten die Mongoleneinfälle – die 1241, 1259–1260 und 1287–1288 sowohl Kleinpolen als auch Schlesien heimsuchten – die früheren Baupläne verzögert.

So abenteuerlich es klingen mag: In den Kreisen Loslau (poln. Wodzisław Śląski) und Bad Königsdorff-Jastrzemb (poln. Jastrzębie-Zdrój) trifft man bis heute auf Familien mit dem Nachnamen Tatarczyk. In der örtlichen Tradition gelten sie als Nachkommen mongolischer Krieger, die im 13. Jahrhundert diese Gebiete erreicht haben sollen.

Einer Überlieferung zufolge stießen Teile der geschlagenen mongolischen Truppen auf dem Rückweg aus Europa in der Umgebung von Loslau auf heftigen Widerstand der örtlichen Bevölkerung. Das hügelige Gelände, dichte Wälder und sumpfige Gebiete verhinderten eine erfolgreiche Flucht, sodass die Mongolen eine schwere Niederlage erlitten. Anstatt der im Mittelalter üblichen harten Vergeltung gewährten die Sieger den Besiegten Gnade und erlaubten ihnen, sich in der Nähe des heutigen Mszana anzusiedeln.

So beginnt eine – vielleicht ein wenig romantische, aber tief in der regionalen Identität verwurzelte – Erzählung, nach der die Gefangenen aus den Steppen getauft wurden und allmählich in der örtlichen Bevölkerung aufgingen. Bis heute berichten manche Einwohner, sie selbst könnten ferne Nachkommen der „Söhne Dschingis Khans“ sein.

Das Schicksal Beuthens und seines Marktes erinnert uns daran, wie sehr politische und militärische Wirren die Entwicklung von Städten und Regionen beeinflussen. Die bis heute mit großer Bedrohung assoziierten Mongoleneinfälle hinterließen nicht nur Verwüstung, sondern auch lebendige (wenn auch seltene) Spuren in den lokalen Gemeinschaften.

Der Beuthener Ring, dessen erste hölzerne Elemente gegen Ende des 13. Jahrhunderts errichtet wurden, wurde zu einem Symbol für den Wiederaufbau und das Wachstum der Stadt nach schwierigen Zeiten. Und die Umgebung von Loslau und Bad Königsdorff-Jastrzemb, wo Teile der mongolischen Truppen geschlagen worden sein sollen, trägt noch immer das Echo jener Epoche in sich, als der Schrecken namens „Tataren“ die Vorstellungskraft der Europäer befeuerte.

Wer heute durch Beuthen, Loslau oder Bad Königsdorff-Jastrzemb spaziert, sollte daran denken, dass sich im Boden, in Familiennamen und in lokalen Traditionen spannende Spuren einstiger Einfälle und Bündnisse verbergen können. Schlesien ist wie kaum ein anderer Ort ein Beweis dafür, dass die Geschichte die Schicksale von Menschen aus verschiedensten Teilen der Welt miteinander verflechten kann – selbst aus so fernen Regionen wie den Steppen Asiens.

Wenn Ihnen unsere Arbeit gefällt, teilen Sie sie bitte, laden Sie Freunde ein, unserer Seite zu folgen, und/oder unterstützen Sie Haus Oberschlesien mit einem beliebigen Beitrag auf die Kontonummer: PL 93 2490 0005 0000 4530 0024 6728, mit dem Verwendungszweck „Spende HO"