Najstarsza wzmianka o Zabrzu pojawia się w "Rejestrze Ujazdu" (Registrum Wyasdense), sporządzonym pod koniec XIII wieku (1290–1295) lub na przełomie XIII i XIV wieku (1295–1305). W dokumentach tych miejscowość
Archiwalna publikacja z 2025-03-05.
Najstarsza wzmianka o Zabrzu pojawia się w "Rejestrze Ujazdu" (Registrum Wyasdense), sporządzonym pod koniec XIII wieku (1290–1295) lub na przełomie XIII i XIV wieku (1295–1305). W dokumentach tych miejscowość występuje jako "Sadbre", co interpretowane jest jako teren położony za porośniętymi lasem dolinami, przez które meandrował strumień. Dawniejsza hipoteza, według której nazwa Zabrze miała pochodzić od położenia osady "za brzegiem", została ostatecznie obalona.
Od początku Zabrze wyróżniało się malowniczym krajobrazem – pagórkowaty teren porastały sosnowe i dębowe lasy, a doliny kryły liczne mokradła i łąki. Wioska miała wówczas powierzchnię 60 łanów (1452 hektary), obejmując pola uprawne, lasy i obszary bagienne. Główna droga biegnąca przez osadę prowadziła na zachód do Gliwic i na wschód do Zaborza, które również zostało uwzględnione w rejestrze.
Już w 1354 roku w Zabrzu istniał drewniany kościół św. Andrzeja Apostoła, co świadczy o rozwiniętej strukturze osadniczej. W tamtych czasach mieszkańcy zajmowali się głównie rolnictwem, a szczególnie uprawą chmielu, który zyskał znaczenie w regionie między Gliwicami a Zabrzem – w miejscu znanym jako "Chmielnicisko". Ponadto rolnicy uprawiali len, który następnie przędzono i tkano w domowych warsztatach.
Najstarszą dzielnicą Zabrza są Biskupice, których pierwsza wzmianka pochodzi z 1243 roku. W dokumencie księżnej Violi zostały one opisane jako "ville Biscupici circa Bitom", czyli osada biskupia w pobliżu Bytomia. W tamtym czasie obejmowały 66 małych łanów (1108,6 ha) i należały do dóbr biskupa wrocławskiego. "Rejestr Ujazdu" wymienia także inne współczesne dzielnice Zabrza: Zaborze, Grzybowice i Rokitnicę Zachodnią.
Wzmianka o Rokitnicy Wschodniej pojawia się około 1310 roku w dokumencie o dziesięcinie. Obie Rokitnice leżały wzdłuż Potoku Żernickiego, który stanowił granicę między diecezją krakowską a wrocławską. Rokitnica Wschodnia należała do księstwa bytomskiego i parafii miechowickiej, natomiast Rokitnica Zachodnia do Toszka i parafii wieszowskiej.
Pierwsze wzmianki o innych dzielnicach Zabrza pochodzą z XIV i XV wieku:
Mikulczyce pojawiają się w dokumentach z 1311 roku, wydanych przez księcia Siemowita.
Makoszowy są wymienione w "Rejestrze wolnych chłopów ziemi bytomskiej" z 1498 roku jako już istniejąca osada z karczmą i młynem.
W ten sposób Zabrze, z niewielkiej osady otoczonej lasami i dolinami, stopniowo przekształcało się w ważny punkt osadniczy, który w kolejnych wiekach miał odegrać kluczową rolę w historii regionu.
