Zapraszamy do lektury fragmentu książki Josefa Plocha, ówczesnego mieszkańca Świbia: Wilde Wermut – kroniki internowania w Rosji.
Archiwalna publikacja z 2025-02-18.
Zapraszamy do lektury fragmentu książki Josefa Plocha, ówczesnego mieszkańca Świbia: Wilde Wermut – kroniki internowania w Rosji.
16.02.1945 Droga do internowania
Po posiłku przygotowanym z wielką troską, który jednak nie miał smaku, nadszedł czas na wyruszenie w tę trudną drogę. Pożegnanie odbyło się w cichej, pełnej emocji atmosferze – w objęciach żony i dzieci. Aby nie czynić tego rozstania jeszcze trudniejszym ani dla siebie, ani dla moich bliskich, poprosiłem ich, aby nie odprowadzali mnie dalej. Tylko mój dziewięcioletni syn Franzel nie chciał mnie opuścić i pozostał przy moim boku. Wkrótce stanąłem na placu folwarku w Świbiu, z plecakiem na plecach, pośród moich współtowarzyszy w niedoli, których liczba wynosiła 45 osób. Kilka dni później do tej grupy dołączyło jeszcze pięciu mężczyzn. Kolejne 25 osób dołączyło do nas tuż przed południem z oddalonej o 3 km wsi Zwiborn (Radun). Nasz dobry proboszcz kazał bić dzwony kościelne na pożegnanie – dla wielu mężczyzn, którzy się tu zgromadzili, było to ostatnie takie pożegnanie. Czekaliśmy otoczeni przez tłum ludzi – nasze żony, dzieci, krewnych i znajomych. Dopiero kiedy rosyjski komendant stanowczo wezwał wszystkich do ustawienia się w porządku wojskowym, mężczyźni zaczęli wychodzić na przód. Po lewej stronie komendanta stał polski pomocnik piekarza, którego wszyscy znaliśmy – przez ostatnie lata pracował u mistrza piekarskiego Kłodzika. Miał na ramieniu biało-czerwoną opaskę, a przy pasie pistolet. To on został wyznaczony, aby poprowadzić naszą grupę z Radunia i Świbia do Toszka i tam przekazać nas radzieckim władzom wojskowym. Najpierw jednak rosyjski oficer polecił mu sprawdzić, czy wszyscy są obecni. Cała 45-osobowa grupa ze Świbia stawiła się w pełnym składzie. Komendant wyraził swoje zadowolenie i przez swojego polskiego pomocnika przekazał nam „uznanie” za naszą „dyscyplinę” i „poczucie obowiązku” – lecz wszyscy odebrali to bardziej jako szyderstwo. Wśród ponuro wyglądających mężczyzn byli siwowłosi rolnicy, górnicy, nauczyciele, a także ranni żołnierze oraz młodzież – jak siedemnastoletni bracia Siegfried i Herbert Skrzypczak. „Od teraz jesteście internowani i podlegacie w pełni wojskowym sądom sowieckiej władzy okupacyjnej!” Polski piekarz przetłumaczył nam te słowa komendanta i niemal natychmiast padł rozkaz ustawienia się czwórkami i wyruszenia w drogę. Ruszyliśmy powoli, wręcz ociężale. Nasz przewodnik próbował skłonić nas do szybszego marszu, prośbą, a nawet groźbami, ale na nic się to zdało. Kolumna ledwo posuwała się naprzód. W końcu pozwolono nam na pięciominutowe ostatnie pożegnanie z bliskimi. „Bóg z wami!” – to były nasze ostatnie słowa pożegnania, po których padł nieodwołalny rozkaz: „Zbiórka! Brać bagaże! Marsz, bez kroku w takt!” Jeszcze przez dłuższy czas towarzyszyło nam wiele kobiet i dzieci, idących wzdłuż drogi. Stopniowo dystans między nami się powiększał, aż w końcu jeden po drugim odpadali i nasza eskorta całkowicie się rozproszyła. Po nieco ponad godzinie marszu dotarliśmy do miejscowości Sarnau. Na poboczach dróg stało wielu ludzi, zarówno znajomych, jak i nieznajomych. Wszyscy nam machali i wołali:
„Do zobaczenia! Szczęśliwego powrotu do domu!” Niektórzy pocieszali nas słowami: „Może to potrwa tylko dwa tygodnie! To przecież tylko tyły frontu!” Toszek – przekazanie internowanych Około pół godziny później kolumna dotarła do Toszka. Szliśmy w kierunku miejscowego zakładu dla chorych i niepełnosprawnych. Na ulicach było niewielu ludzi – większość mieszkańców uciekła, zanim wkroczyły radzieckie wojska. Nasz przewodnik – polski piekarz – zatrzymał kolumnę i dał znak postoju. Po chwili podeszli do nas radzieccy oficerowie. Młody piekarz przekazał jednemu z nich dokumenty oraz listę internowanych. Zostaliśmy przekazani w pełnym składzie, zgodnie z rozkazem. Jako nagrodę za swoją służbę polski piekarz otrzymał słowa uznania i pozwolono mu wrócić do Świbia.Nie byliśmy jedynymi internowanymi, których tu przyprowadzono. Toszek stał się punktem zbornym dla internowanych mężczyzn w wieku 17–50 lat z okolicznych miejscowości, m.in. z Toszka, Langendorfu, Burgfelsu (Blachownia), Hubertsgrund (Wojska), Horneck (Tworóg), Brunneck (Brynek), Kottenlust, Sandhuben (Szarków), Ebersheide (Świniowice), Steinrück (Giegowitz), Kirschen (Wischnitz), Drietannen (Kolonia Radun), Kellhausen (Kieletschka) i wielu innych. Szacuje się, że z samego rejonu na północny wschód od Toszka zgromadzono tu około 500 mężczyzn.
Rewizja i pierwszy pobyt w obozie Nagle wydano rozkaz: „Mężczyźni ze Świbia – do kontroli bagażu i rewizji osobistej!” Zostaliśmy wywoływani po nazwisku i wprowadzeni do specjalnego pomieszczenia, gdzie nas przeszukano. „Więzień nie potrzebuje zegarka!” – powiedział radziecki żołnierz, odbierając jednemu z nas zegarek. „To złoto! Oddawać!” – rozkazał innemu, który miał przy sobie wartościowe przedmioty. Jeden z nas miał w plecaku dodatkową parę butów. „Nie potrzebujesz ich!” – zabrano mu je. Ja sam musiałem oddać mapę Rosji, marszowy kompas, talię kart i rosyjskie rozmówki, które otrzymałem od Rzepki. Przez kolejne dwa dni przebywaliśmy w obozie w Toszku. Spaliśmy na słomianych materacach rozłożonych na ziemi, nie wiedząc, kto zajmował te miejsca przed nami. Być może były to miejsca internowanych Francuzów lub Włochów.
Praca przymusowa kobiet Po moim powrocie do domu dowiedziałem się, że w marcu 1945 roku Rosjanie rozpoczęli przymusowy pobór młodych kobiet do pracy przy budowie umocnień. Moja córka Agnes opowiedziała mi, jak 15 dziewcząt ze Świbia – w tym Klara Poser, Hedel Zientek, Berta Zielonka i Magda Panherz – zostało zabranych do obozu w Toszku. Potem przewieziono je przez Peiskretscham (Pyskowice) do Schönwaldu pod Gliwicami, gdzie musiały kopać okopy. Na szczęście Rosjanie dotrzymali obietnicy i pod koniec marca wszystkie dziewczęta wróciły do swoich domów. Jednak ich matki i rodzeństwo przez cały ten czas żyli w strachu, nie wiedząc, co się z nimi dzieje.
