Teodor Erdmann Kalide – mistrz żeliwnej rzeźby z Górnego Śląska
Archiwalna publikacja z 2025-02-08.
🇵🇱🇩🇪Teodor Erdmann Kalide – mistrz żeliwnej rzeźby z Górnego Śląska
Teodor Erdmann Kalide, urodzony 8 lutego 1801 roku w Królewskiej Hucie (dzisiejszym Chorzowie), przeszedł do historii jako wybitny rzeźbiarz i modelarz, którego dzieła, szczególnie rzeźby lwów i „Chłopca z łabędziem”, zdobyły międzynarodowe uznanie. Jego życie i twórczość to opowieść o pasji, ciężkiej pracy oraz nieustannej walce o artystyczne uznanie.
Był drugim dzieckiem w rodzinie inspektora hutniczego Gottlieba Kalidego i Charlotty Wilhelminy Beck z Nakła Śląskiego. Starszy brat Wilhelm również związał swoje życie zawodowe z hutnictwem i Gliwicką Królewską Odlewnią Żeliwa, gdzie osiągnął stanowisko nadinspektora. Siostra Alwina poślubiła znanego przemysłowca Franza Winklera, co wpłynęło na losy całej rodziny.
Młody Teodor rozpoczął edukację w szkole brackiej w Królewskiej Hucie, a później uczęszczał do gimnazjum w Gliwicach. Już w wieku 16 lat podjął pracę jako uczeń w Królewskiej Odlewni Żeliwa, gdzie uczył się sztuki modelarstwa pod kierunkiem Friedricha Wilhelma Ludwiga Beyerhausa. W 1819 roku jego talent i determinacja zaprowadziły go do Berlina, gdzie rozpoczął studia w Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych. Miał szczęście kształcić się pod okiem dwóch wybitnych mistrzów – Johanna Gottfrieda Schadowa, twórcy słynnej kwadrygi na Bramie Brandenburskiej, oraz Christiana Daniela Raucha, czołowego rzeźbiarza niemieckiego klasycyzmu.
Już w latach 20. XIX wieku Kalide zyskał sławę jako mistrz rzeźby zwierząt. Jego gipsowe modele „Lwa śpiącego” i „Lwa czuwającego” zachwycały naturalnością i dbałością o szczegóły. Modele te były wielokrotnie odlewane w żeliwie, a ich egzemplarze można dziś podziwiać m.in. w Berlinie, Bytomiu, Pokoju oraz Gliwicach.
W 1831 roku Teodor Kalide otrzymał tytuł akademickiego artysty rzeźbiarza, co pozwoliło mu otworzyć własną pracownię w Berlinie, w pobliżu Bramy Brandenburskiej. Jednocześnie kontynuował współpracę z Gliwicką Odlewnią Żeliwa, która regularnie odlewała jego dzieła i umieszczała je w katalogu swoich wyrobów. W tym czasie powstał jego najsłynniejszy projekt – rzeźba „Chłopiec z łabędziem”. Egzemplarze tej rzeźby znajdują się m.in. w Chorzowie, Gliwicach, Warszawie, Legnicy, a także w rezydencji królewskiej Osborne House na wyspie Wight.
W 1848 roku Kalide stworzył gipsowy model rzeźby „Bachantka na panterze”, przedstawiającej nagą kobietę leżącą na grzbiecie pantery. Rzeźba wzbudziła skandal – dwór królewski dopatrzył się w niej alegorii Wiosny Ludów i zerwał współpracę z artystą. Nawet jego szwagier, Franz Winkler, który zamówił rzeźbę, odesłał ją Kalidemu, nie żądając zwrotu pieniędzy. W 1878 roku dzieło zostało zakupione przez Berlińską Galerię Narodową. Obecnie można je podziwiać w Muzeum Karla Friedricha Schinkla w Berlinie.
Pomimo trudności Kalide kontynuował pracę. W 1852 roku zaprojektował pomnik hrabiego Fryderyka Wilhelma von Redena, który stanął w Królewskiej Hucie (dzisiejszym Chorzowie) z okazji 50-lecia uruchomienia pierwszego wielkiego pieca. Odsłonięcie pomnika uświetnił swoją obecnością król Fryderyk Wilhelm IV.
Życie osobiste Kalidego nie było usłane różami. Jego małżeństwo z Friederiką Kohl, modelką „Bachantki”, zakończyło się rozwodem. W ostatnich latach życia artysta popadł w alkoholizm. Po udarze mózgu wrócił do Gliwic, gdzie zamieszkał u brata Wilhelma. Zmarł 23 sierpnia 1863 roku i został pochowany na Cmentarzu Hutniczym w Gliwicach. Jego grób, odrestaurowany w 2005 roku, jest świadectwem pamięci o wielkim rzeźbiarzu.
Dziś dzieła Teodora Kalidego są symbolem śląskiego dziedzictwa kulturowego. Jego rzeźby można podziwiać nie tylko na Śląsku, ale również w wielu europejskich miastach. W Chorzowie, przy ulicy jego imienia, znajduje się dom, w którym się urodził. Tablica pamiątkowa przypomina o tym wybitnym artyście, którego talent przetrwał próbę czasu.
Teodor Erdmann Kalide został pochowany na Cmentarzu Hutniczym w Gliwicach przy ulicy Robotniczej. Cmentarz ten, założony na początku XIX wieku, służył głównie pracownikom Królewskiej Odlewni Żeliwa i ich rodzinom, stając się miejscem spoczynku wielu zasłużonych dla gliwickiego hutnictwa. Kalide zmarł 23 sierpnia 1863 roku po długiej chorobie, a jego pogrzeb odbył się w kameralnej atmosferze, bez wielkiego rozgłosu, co kontrastowało z uznaniem, jakim cieszył się za życia jako artysta.
Jego grób przez wiele lat popadał w zapomnienie, podobnie jak cały cmentarz, który z czasem niszczał. Dopiero w 2005 roku, dzięki staraniom lokalnych historyków i pasjonatów kultury, nagrobek Kalidego został odrestaurowany. Zachowano oryginalny styl epitafium, które nawiązuje do neoklasycystycznej estetyki, w jakiej często tworzył sam Kalide. Symboliczna płyta nagrobna przypomina o zasługach artysty, a inskrypcja informuje o jego znaczeniu dla historii Gliwic i Górnego Śląska.
Cmentarz Hutniczy, choć niewielki, ma wyjątkową atmosferę – jego stare drzewa i proste, żeliwne krzyże współgrają z historią miejsca, które było świadkiem przemysłowej potęgi regionu. Grób Kalidego znajduje się w centralnej części nekropolii, co podkreśla jego znaczenie jako jednej z najważniejszych postaci związanych z Gliwicką Odlewnią Żeliwa. Dziś jest to miejsce odwiedzane przez miłośników historii i sztuki, którzy pragną oddać hołd rzeźbiarzowi, którego dzieła rozsławiły Śląsk w Europie.
