Tragedia Górnośląska – pamięć, która trwa od 80 lat
Archiwalna publikacja z 2025-01-16.
Tragedia Górnośląska – pamięć, która trwa od 80 lat
W ubiegłym tygodniu obie izby polskiego parlamentu – Senat przez aklamację, a Sejm znaczącą większością głosów – przyjęły uchwałę w sprawie 80. rocznicy Tragedii Górnośląskiej. Decyzja ta ma wyjątkowe znaczenie dla mieszkańców regionu, który osiem dekad temu stał się areną dramatycznych wydarzeń, wpływających na dalsze losy całego Górnego Śląska.
„Moj Opa tyż boł deportuwany” – wystawa w Senacie i dalsza trasa Prezentacji uchwały towarzyszyła wystawa pt. „Moj Opa tyż boł deportuwany”, przedstawiająca kompendium wiedzy o tragicznych zajściach, jakie rozegrały się na Górnym Śląsku w 1945 r. Jej treść obejmuje nie tylko kontekst historyczny, ale także osobiste relacje i świadectwa rodzin dotkniętych represjami. Jak zapowiedziała senator Halina Bieda, z okazji uchwały przygotowano aż 80 egzemplarzy standów w języku polskim i angielskim. Zostaną one zaprezentowane w wielu miastach województwa śląskiego – od Częstochowy po tereny południowe – a także w Parlamencie Europejskim. Symboliczna liczba 80 nawiązuje do 80. rocznicy wydarzeń.
Wystawa po dziesięciodniowym pobycie w Senacie trafi do gmachu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego, gdzie jej uroczyste otwarcie zaplanowano na 20 stycznia, a następnie ruszy w dalszą trasę. Podobne inicjatywy prowadzą również sejmiki województw śląskiego i opolskiego, które rok 2025 ogłosiły rokiem Tragedii Górnośląskiej.
Wkroczenie Armii Czerwonej – wyzwolenie czy nowy terror? Szczególne emocje nadal wzbudzają wydarzenia zimy 1945 roku, gdy Armia Czerwona wkroczyła na Górny Śląsk. Był to efekt przesuwającego się na zachód frontu po klęsce Niemców pod Stalingradem. Chociaż oficjalnie mowa była o wyzwoleniu spod okupacji hitlerowskiej, w praktyce sowieckie oddziały często dopuszczały się grabieży, gwałtów i mordów na ludności cywilnej.
Dalsze losy Górnoślązaków przypieczętowała decyzja tzw. wielkiej trójki – Churchilla, Roosevelta i Stalina – podjęta podczas konferencji jałtańskiej w lutym 1945 r. Ustalono wówczas, że Związek Sowiecki będzie wykorzystywał jako „żywe reparacje” ludność pochodzenia niemieckiego (bądź uznawaną za taką). W praktyce oznaczało to przymusową deportację wielu Górnoślązaków do niewolniczej pracy w głąb ZSRR.
„Żywe reparacje” – deportacje i obozy pracy Ostatecznie 3 lutego 1945 r. Państwowy Komitet Obrony ZSRR wydał rozkaz o internowaniu mężczyzn w wieku 17–50 lat z Górnego i Dolnego Śląska, zdolnych do noszenia broni. Już tydzień później, 12 lutego, wprowadzono go w życie. Mężczyzn wzywano do punktów zbornych, nakazując zabrać żywność i ubrania na 14 dni. W rzeczywistości trafiali oni do tymczasowych obozów przejściowych – nierzadko urządzonych w halach przemysłowych demontowanych fabryk, jak np. w Blachowni czy Łabędach. Następnie wywożono ich w głąb Związku Sowieckiego drewnianymi wagonami towarowymi zwanymi „krowiokami”.
Warunki podróży, a potem przymusowej pracy w kopalniach i zakładach na terenie ZSRR, były tragiczne. Wielu deportowanych zmarło z głodu, wycieńczenia lub w wyniku chorób. Ci, którym udało się wrócić, często cierpieli na poważne problemy zdrowotne do końca życia.
W wyniku masowej deportacji w Górnośląskich rodzinach brakowało żywicieli. Na wołającą o pomstę do nieba krzywdę kobiet, które w bezpośrednio powojennych realiach zostały pozbawione środków do życia, zwracają uwagę świadectwa i relacje rodzinne. Ujawniają one również liczne przypadki brutalnych represji wobec kobiet, w tym gwałtów i tortur.
Milczenie i powrót pamięci Okres PRL przyniósł cenzurę i rugowanie tematu represji z przestrzeni publicznej. Dopiero po 1989 r. zaczęto na nowo mówić o Tragedii Górnośląskiej i ofiarach powojennych deportacji. Wielką rolę odegrały w tym wysiłki lokalnych badaczy, historyków i osób prywatnych, które ujawniały swoje rodzinne wspomnienia. Ważnym krokiem było utworzenie Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków do ZSRR w 1945 r. w Radzionkowie. Instytucja ta gromadzi i prezentuje materiały źródłowe, wspomnienia oraz różne pamiątki rodzinne, ukazujące skalę oraz okoliczności deportacji.
Upamiętnienia i pomniki W ostatnich latach w wielu śląskich miastach stanęły pomniki i tablice upamiętniające ofiary powojennych represji. Należą do nich m.in. Pomnik Ofiar Tragedii Górnośląskiej w bytomskiej dzielnicy Miechowice (w formie wagonu towarowego osadzonego na krzyżujących się torach), a także pomniki i obeliski w Świętochłowicach, Tychach-Wilkowyjach czy Katowicach. Upamiętniają one ogrom cierpienia tysięcy rodzin, rozdzielonych na długie lata lub na zawsze.
80. rocznica – czas refleksji i hołdu Symbolicznym zwieńczeniem wieloletnich starań o przywrócenie pamięci ofiar jest uchwała Senatu RP z 8 stycznia 2025 r. w 80. rocznicę Tragedii Górnośląskiej. Podkreśla ona skalę zbrodni i represji, oddaje też cześć osobom, które ucierpiały wskutek terroru wojsk sowieckich oraz późniejszych działań polskich władz komunistycznych. Uchwała została opublikowana w Monitorze Polskim, dzięki czemu zyskuje oficjalny i niepodważalny status dokumentu państwowego.
Tragedia Górnośląska, wciąż zbyt słabo znana w innych częściach kraju, stanowi ważny rozdział polskiej historii. Ci, którzy o niej pamiętają, przypominają jednocześnie o wielkim cierpieniu, poczuciu niesprawiedliwości i trudnych losach górnośląskich rodzin, wywiezionych, prześladowanych i osamotnionych w realiach powojennej Polski. Dzisiejsze obchody i wystawy – jak „Moj Opa tyż boł deportuwany” – są nie tylko formą oddania hołdu, ale też wyzwaniem edukacyjnym, by z tragicznego dziedzictwa wyciągać wnioski na przyszłość.
