Górny Śląsk od wieków stanowił jeden z najbardziej uprzemysłowionych i wielokulturowych regionów Europy. Jednak burzliwe wydarzenia po I wojnie światowej – w tym plebiscyt z 1921 roku – sprawiły, że część Górne
Archiwalna publikacja z 2025-01-04.
Górny Śląsk od wieków stanowił jeden z najbardziej uprzemysłowionych i wielokulturowych regionów Europy. Jednak burzliwe wydarzenia po I wojnie światowej – w tym plebiscyt z 1921 roku – sprawiły, że część Górnego Śląska odłączono od Niemiec i włączono do autonomicznego województwa śląskiego w II Rzeczypospolitej. Nowa granica rozdzieliła miejscowości, które od stuleci koegzystowały w ramach jednego organizmu gospodarczego i kulturowego. W okresie międzywojennym ta sytuacja stała się zarzewiem rywalizacji pomiędzy dwiema stronami podzielonego regionu.
W 1926 roku ówczesne niemieckie władze Górnego Śląska ogłosiły ambitny plan stworzenia wspólnego organizmu miejskiego, obejmującego Gleiwitz (Gliwice), Hindenburg (Zabrze) i Beuthen (Bytom). Przedsięwzięcie to miało pokazać siłę i nowoczesność niemieckiej części regionu. W 1928 roku rozpisano nawet konkurs na projekt nowego centrum, które miano ulokować na terenie dzisiejszego Zabrza. Wśród zgłoszonych prac znalazły się koncepcje najwybitniejszych niemieckich architektów, takich jak Max Berg, Paul Bonatz oraz Hans Poelzig. To właśnie wizja Poelziga najbardziej przypadła władzom do gustu – przewidywała ona powstanie miejskiego teatru, wielosalowego kina, okazałych placów z zabudową administracyjną, handlową i usługową, a także supernowoczesnego dworca kolejowego z sześcioma peronami i ogromną halą pełniącą funkcję stacji granicznej.
Mimo wielkich ambicji inwestycji nie udało się zrealizować, głównie ze względu na kryzys ekonomiczny i niekorzystne zmiany polityczne w Niemczech. Po dojściu Adolfa Hitlera do władzy priorytetem stały się zupełnie inne projekty, a nowoczesna architektura i wizje urbanistyczne musiały ustąpić miejsca wydatkom o charakterze militarnym i propagandowym. Ostatnim echem śmiałych planów była żartobliwa ilustracja w czasopiśmie „Oberschlesien im Bild” z 1925 roku, gdzie w formie primaaprilisowego dowcipu zaprezentowano projekt kolejki napowietrznej, mającej połączyć Gliwice, Zabrze i Bytom na wzór słynnej Wuppertaler Schwebebahn. Kilka lat później (1932) to samo pismo zamieściło fotomontaż, w którym głowy faunów zastąpiono podobiznami ówczesnych nadburmistrzów – miało to komentować niekończące się spory lokalnych włodarzy.
Legenda głosi, że właśnie trzej fauni zdobiący fontannę przed Urzędem Miejskim w Gliwicach symbolizują niegdysiejszych nadburmistrzów Gliwic, Zabrza i Bytomia, którzy nie potrafili się porozumieć w kwestii budowy wielkiego trójmiasta. Choć opowieść ta funkcjonuje raczej w sferze anegdot, w ciekawy sposób przypomina o śmiałych koncepcjach z lat 20. i 30. XX wieku, które ostatecznie pozostały jedynie na papierze.
Dziś, niemal sto lat później, idea bliskiej współpracy śląskich miast powraca w postaci Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii. Niedawno rozpoczęto rozmowy o dalszym zacieśnieniu integracji, która – w założeniu – miałaby doprowadzić do utworzenia największej aglomeracji w Polsce, liczącej ponad 2 miliony mieszkańców. Tym razem celem jest nie tylko prestiż, lecz przede wszystkim poprawa jakości życia poprzez usprawnienie transportu publicznego, skoordynowane inwestycje w infrastrukturę i efektywne zarządzanie zasobami. Koncepcje te mają również przyciągnąć kapitał zagraniczny, umożliwiając tworzenie nowych miejsc pracy i podnoszenie konkurencyjności całego regionu.
Według zapewnień przewodniczącego GZM, Kazimierza Karolczaka, nie przewiduje się rewolucyjnych zmian w strukturach lokalnych samorządów – docelowo ma to być raczej wspólna marka i szereg usprawnień, niż likwidacja dotychczasowych urzędów. Jednak ostateczny kształt projektu zależy także od wyników planowanych referendów, w których głos zabiorą sami mieszkańcy.
W ramach szeroko zakrojonej dyskusji rozważane są różne nazwy dla potencjalnego supermiasta – „Metropolis”, „Silesia”, „Nowe Katowice” czy też „Nowe Miasto Katowice”. Każda z propozycji budzi skojarzenia z wielkomiejskością i dynamicznym rozwojem; wybór jednak nie należy do najłatwiejszych. Trzeba uwzględnić zarówno tożsamość lokalną, jak i chęć promowania regionu w Polsce i na świecie.
Patrząc na historię Śląska, możemy dostrzec swoistą klamrę – od rozdzielenia regionu granicą i niezrealizowanych projektów z czasów międzywojennych, aż po współczesne plany zacieśnienia integracji, które mają uczynić z Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii jeszcze silniejszy ośrodek miejski. Nie wiadomo, czy tym razem ambitne wizje faktycznie uda się w pełni wdrożyć. Pewne jest jednak, że dyskusja o przyszłości Śląska wciąż trwa i stanowi doskonały przykład ciągłego mierzenia się z wyzwaniami urbanistycznymi, ekonomicznymi oraz społecznymi.
A jaką nazwę wybrać? „Metropolis”, „Silesia”, „Nowe Katowice” czy „Nowe Miasto Katowice”? W dużej mierze zależy to od naszych preferencji, przywiązania do tradycji, ale i chęci wyróżnienia się na tle innych miast. Jedno jest pewne: niezależnie od nazwy, nowa metropolia musi być dobrze przemyślanym i spójnym projektem, aby uniknąć losu dawnych, niezrealizowanych konceptów. I być może właśnie tym razem, w duchu współpracy – zamiast trzech upartych faunów – zobaczymy przyszłość, w której Górny Śląsk stanie się jednym, tętniącym życiem i możliwościami organizmem miejskim.
#gliwice #bytom #zabrze #zabrze #silesia #megapolis #nowekatowice #gleiwitz #beuthen #Beuthen #hindeburg
