Historia Emina Paszy – od Opola i Nysy aż po serce Afryki
Archiwalna publikacja z 2024-12-29.
🇵🇱🇩🇪Historia Emina Paszy – od Opola i Nysy aż po serce Afryki
Wyobraźmy sobie chłopca, który w połowie XIX wieku biega po zaułkach Nysy, fascynuje się naukami przyrodniczymi, z zapałem uczy się obcych języków i marzy o wielkim świecie. Dziś powiedzielibyśmy, że miał „naukową smykałkę” oraz „smykałkę do języków”, a wówczas była to rzadko spotykana kombinacja. Ten chłopiec to Eduard Schnitzer – syn żydowskiego finansisty, który wcześnie stracił ojca, a później, z racji kolejnego małżeństwa matki, przyjął w obrządku ewangelickim imiona Eduard Karol Oskar Teodor. Tyle że w historii zapisał się pod zupełnie innym nazwiskiem i tytułem.
Przyszedł na świat 28 marca 1840 roku w Opolu, ale dorastał w Nysie. W tamtejszym gimnazjum, którego tradycja sięgała jeszcze czasów jezuitów, wyróżniał się zdolnościami tak bardzo, że możliwe, iż gdyby tylko Nysa miała własną uczelnię wyższą, spędziłby tam całe studia. Tymczasem musiał kontynuować edukację w Królewcu, Berlinie i we Wrocławiu. Od samego początku przejawiał talent lekarski, choć praktykował bez formalnego dyplomu, co w końcu ściągnęło na niego kłopoty w Królestwie Prus.
Zamiast zostać zwyczajnym lekarzem gdzieś w Europie, wybrał nieoczywistą drogę: w 1864 roku opuścił rodzinne strony i wyjechał do Imperium Osmańskiego. Tam znalazł zatrudnienie w armii tureckiej, gdzie nikt nie dociekał szczegółów jego wykształcenia. Przez dziesięć lat był lekarzem wojskowym, odbył liczne podróże – od dzisiejszej Czarnogóry aż po Syrię, Palestynę i brzeg Morza Czarnego. W międzyczasie zmienił wyznanie na islam, przyjmując imię Mehmed. Wcześniej zdążył już zostać protestantem, a urodził się w rodzinie żydowskiej – co sam lekko tłumaczył słowami „Bóg jest jeden”.
W 1875 roku, kierowany zarówno ciekawością, jak i perspektywą nowego początku, trafił do Chartumu. Szybko się okazało, że w Afryce znajdzie swe życiowe powołanie. Zaczął od leczenia w szpitalach, by ostatecznie zostać gubernatorem egipskiej prowincji Ekwatoria w 1878 roku. Od tego czasu świat znał go już jako Emina Paszę – człowieka, który potrafił stawiać szpitale w miejscach, gdzie wcześniej brakowało czegokolwiek, a lokalnej ludności pokazywał, że „lekarz z Europy” może zdziałać cuda.
W Afryce XIX wieku niewolnictwo nadal było powszechne, zwłaszcza w głębi kontynentu. Emin z miejsca dał się poznać jako stanowczy przeciwnik tego procederu. Jego żołnierze atakowali karawany tureckich handlarzy ludźmi, co na owe czasy uchodziło za bardzo odważną postawę. Wokół jego osoby krążyły też różne plotki – jedni zarzucali mu handel kością słoniową, inni widzieli w nim niemieckiego szpiega sondującego tereny pod przyszłe kolonie. Prawda pozostaje nie do końca jasna, lecz wiele wskazuje na to, że bardziej troszczył się o miejscową ludność i działania badawcze niż o wzbogacenie się.
Największą sławę przyniosły mu badania geograficzne i przyrodnicze. Niezwykle skrupulatnie opisywał faunę oraz florę wschodnich regionów Afryki. Wyruszał w ekspedycje wzdłuż Nilu czy nad jeziora Wiktorii i Alberta, a swoje obserwacje wysyłał do muzeów i towarzystw naukowych w Londynie oraz Berlinie. Zaopatrywał je w liczne okazy owadów i zwierząt, co w tamtych czasach było na wagę złota dla europejskich uczonych. Nieustannie prosił też Europę o kolejne materiały – od prostych pudełek po książki niezbędne do klasyfikacji nowych gatunków.
Kiedy w Sudanie wybuchło powstanie przeciw Egiptowi i Brytyjczykom, Ekwatoria – prowincja zarządzana przez Emina – jako jedyna zdołała uniknąć klęski. Obarczano tę zasługę zarówno korzystnemu położeniu, jak i talentom wojskowym Paszy. Gdy rebelianci odcięli go od północy, w Europie uznano to za „dramatyczną sytuację”. Belgijski król Leopold II zlecił Henry’emu Mortonowi Stanleyowi – słynnemu odkrywcy i dziennikarzowi – zorganizowanie „wyprawy ratunkowej”. Cały kontynent śledził tę eskapadę z zapartym tchem. Problem w tym, że Emin wcale nie zamierzał opuszczać Afryki, z którą czuł się mocno związany.
Historia ta zainspirowała wielu pisarzy i badaczy. Dość wspomnieć, że Joseph Conrad i Henryk Sienkiewicz uczynili wzmianki o podobnych postaciach w swoich utworach („Jądro Ciemności” czy „W pustyni i w puszczy”). W Afryce jego imię jest kojarzone z autentyczną pomocą i naukowym zacięciem, dlatego w kilku miejscach traktuje się go jak lokalnego bohatera narodowego. Ugandyjscy monarchowie do dziś starają się zgłębiać losy Emina i odnaleźć wszelkie ślady jego działalności.
Paradoksalnie, w rodzinnych stronach – w Nysie, Opolu czy na Górnym Śląsku – nazwisko Emina Paszy niewiele dziś mówi przeciętnemu mieszkańcowi. Dopiero niedawno, po liście od króla Bunyoro-Kitata z Ugandy, władze Nysy zaczęły na nowo odkrywać jego dokonania. Niestety, wiele archiwalnych dokumentów uległo zniszczeniu, a i w Afryce trudno o źródła w zachodnim rozumieniu tego słowa. Pozostaje liczyć na ustne przekazy tamtejszych społeczności, które nieraz przechowują pamięć dłużej niż papier.
Patrząc na losy Eduarda Schnitzera, który z czasem stał się Eminem Paszą, trudno nie zauważyć niezwykłej determinacji i ciekawości świata. Wyrósł w Nysie, mieście o bogatych tradycjach wojskowych i intelektualnych, a w Afryce stał się lekarzem, politykiem, podróżnikiem oraz uczonym w jednej osobie. Tego typu wszechstronność zawsze budzi podziw. Dziś zestawia się go z innymi wybitnymi nysanami, takimi jak zoolog Bernhard Grzimek czy noblista Konrad Emil Bloch. Można śmiało powiedzieć, że Emin Pasza był ich wielkim poprzednikiem: zanim wyruszyli w świat, on już od lat dzielił się z Europą odkryciami z najdalszych zakątków Czarnego Lądu.
Choć jego ślady giną czasem w mrokach przeszłości, na pewno zasłużył na więcej niż jedynie marginalną notkę w polskich opracowaniach historycznych. Wystarczy spojrzeć na to, jak ceni się go w Afryce i jak ważny stał się dla społeczności, które obdarzył wiedzą i wsparciem. Niespokojny duch, awanturnik, ale też oddany lekarz i pasjonat nauki – tak najkrócej można opisać Emina Paszę, jednego z najbardziej niezwykłych „synów Nysy”.
