Pamiętniki górnoślązaków przedstawiające ostatnie dni przed wojną.

Pamiętniki górnoślązaków przedstawiające ostatnie dni przed wojną.

LATO 1939r: Schwieben (Świbie) przypomina obóz dla mężczyzn.

Już na około trzy miesiące przed wybuchem wojny, nie tylko Świbie, lecz również wszystkie inne miejscowości z obszaru przygranicznego, zamieniono w prawdziwy obóz wojskowy. Nawet okoliczne lasy były przepełnione wojskami. Sama wieś Świbie miała obowiązek zakwaterowania w swoich mieszkaniach wiele jednostek regularnego wojska. Wiele stodół, szop, jak również dwie sale taneczne *(u Paula Kaluza oraz Franz’a Krauze’go tzw. młodszego)* zostały zaadoptowane na magazyny, - przechowalnie wyposażenia wojskowego oraz jako wszelkiego rodzaju magazyny materiałów wojskowych. Również moja szkolna stodoła przekształcona została na warsztat naprawczy dla wojskowych mechanicznych pojazdów. Place zabaw i boiska stały się miejscami do ćwiczenia musztry wojskowej. Jeśli bym chciał szukać pozytywnej strony pobytu tych wojsk w Świbiu, to znalazłbym je w zwiększonym obrocie trzech karczm (dwie były własnością 2. rodzin: Krauze zaś jedna Kaluza), które w tym czasie odnotowały zwiększoną sprzedaż napojów i tytoniu; oraz to, iż w tym czasie niejedna dziewczyna, w szeregu umundurowanych znalazła swego towarzysza życia. Od połowy sierpnia 1939r tę jednostkę Wermachtu postawiono w stan podwyższonej gotowości bojowej, co oznaczało, iż powinna ona była być w każdej chwili gotowa do wymarszu. Co godzinę pojawiały się nowe plotki, których nie można było sprawdzić, a które trzymały w napięciu zarówno mieszkańców, jak też i tych żołnierzy. 25.08.1939r sytuacja staje się poważna! Większość ludzi prawie niespodziewanie 25 sierpnia poruszył poważny niepokój. Był to wówczas piątek. Przed południem żołnierze zostali błyskawicznie wyprowadzeni ze swoich kwater, zaś późnym popołudniem rozpoczął się wymarsz tego wojska wraz ze swym sprzętem. Nawet małe dziecko mogło odgadnąć, iż kolumna ta zmierza w kierunku wschodniej granicy, co w naszym przypadku oznaczało kierunek- Tworóg. Dopiero teraz każdy miał możliwość naocznie przekonać się, jak potężna była ta masa tego wojska. Po naszych górnośląskich drogach, nieustannie, w niekończącym się pochodzie maszerowała piechota oraz terkotały wojskowe motocykle i koła pojazdów opancerzonych, ciągników i wszelkiego rodzaju innych pojazdów mechanicznych. Tylko sporadycznie można było dostrzec konne zaprzęgi wojskowe, pojedynczych jeźdźców, względnie kompanii jeźdźców na koniach. Terkot silników motocykli oraz ryki silników pojazdów mechanicznych słyszalne były przez całą następną noc, a to doprowadzało ludność wsi do psychozy wojennej i paniki. Dla wszystkich współmieszkańców jedno było teraz jasne: „niebezpieczeństwo wybuchu wojny najwyższego stopnia.” Stopniowo rozjaśniało się rozgwieżdżone niebo po tym wielkim wydarzeniu a wieś opustoszała dzięki wymarszowi wojsk, zaś ludność mogła teraz uspokoić swoje rozedrgane nerwy i znaleźć ukojenie i odprężenie w zasłużonym snie. Lecz nie był to prawdziwy długotrwały spokój, lecz jedynie krótkotrwałe złudzenie.

POŻEGNANIA

Jeszcze tej samej nocy wdarły się w serca wielu rodzin naszej wsi nowe niepokoje. Około północy przed wieloma domostwami zatrzymywały się pojazdy wojskowe, które teraz dostarczały krótkoterminowe wezwania do wojska. Wyrwanym ze snu mężczyznom w pośpiechu wręczano rozkazy zgłoszenia się do określonej jednostki wojskowej z określonym miejscem zbiórki. Od tego momentu prawie we wszystkich domach zapalano światła. Rozpoczęto przygotowania do niespodziewanego rozstania się i pożegnania się z ojcami, synami, braćmi z pozostałymi kochanymi członkami rodzin, co powodowało, iż w tych rodzinach powstawał zamęt. Domy rodzinne pogrążone były w żałobie i opuszczano je wśród odgłosów szlochów towarzyszących tym pożegnaniom i udzielano 5 błogosławieństw. Nikt nie wiedział, jakie nowe rozkazy i stąd wynikające zmartwienia ma w zanadrzu następny poranek. To nocne zaskoczenie nie ominęło również i tych, już wcześniej wymienianych starszych mężczyzn, do których również i ja się zaliczałem. „Najpóźniej o godz. 7-mej zameldujecie się w karczmie u Stefana w Radoni”; tak brzmiał krótki, lecz poważnie brzmiący rozkaz dotyczący mojej osoby. Również owi, wcześniej wspomniani starsi mężczyźni ze Świbia pojawili się tam o wyznaczonej godzinie. Nieco później dotarli do tego wyznaczonego miejsca zbiórki również dalsi nasi koledzy z Dąbrówki, Centawy, Wiśnicza, Radoni, Kieleczki, Wielowsi oraz z Czarkowa. Czy z entuzjazmem? Na pewno nie! O godz.7-mej mogłem się zameldować w Czarkowie, w roli nowo powołanego dowódcy plutonu, wchodzącego w skład trzeciej kompanii, razem wziąwszy 55-ciu mężczyzn. Dowódcą tej kompanii był radca König z Pyskowic. Ja z I-szej wojny Światowej wróciłem w stopniu podoficera, stąd teraz zostałem dowódcą plutonu, tam pełniłem funkcję radiotelegrafisty; teraz zostałem dowódcą saperów. Rozkaz brzmiał: „oczekiwać na dalsze rozkazy; zarządzono podwyższony stan gotowości; żadnemu żołnierzowi nie wolno było opuszczać garnizonu w Radoni! Pełnić ciągłą służbę telefoniczną!”. W międzyczasie napływały coraz to nowsze jednostki wojskowe tak, że o świcie cała wieś była zapchana wojskiem. Na równo siedmiuset jej mieszkańców przypadało, co najmniej 2000 silnie uzbrojonych żołnierzy. My barykadowi saperzy; na tle tych przekornych młodych, doskonale wyposażonych i „jeszcze zdolnych do zachwytów” oddziałów; my starsi tworzyliśmy nędzną, ożałowania godną gromadkę. Jako pół cywile, „niezdolni do zachwytów” wojennymi rzygotowaniami, staliśmy się pośmiewiskiem dla naszej, pewnej siebie „konkurencji.” Stąd też dość często pozwalano sobie, na posądzanie nas o tchórzostwo podczas I-szej wojnie światowej oraz staliśmy się w ich oczach współ winowajcami negatywnego jej zakończenia. „Coś takiego, takie partactwo i taka porażka, NAM na pewno coś takiego nie mogłoby się nam nigdy przydarzyć”. Tego typu zdania, zbyt często wypowiadane aroganckim i bezmyślnym tonem, były wypowiedziami samo uwielbiających się roroków. To, że w czasie dyskusji pomiędzy młodymi żołnierzami a weteranami dochodziło nieraz do ostrego sporu, można było łatwo zrozumieć, lecz ze względu na wszechobecną łużbę donosicielską funkcjonariuszy partyjnych i SS, każde nieprzemyślane słowo lub zdanie, mogło zostać przekręcone na takie, które „osłabiałoby niemieckiego ducha woli walki”. Niestety, do tej młodzieży;„bogatej w zwycięstwa,” dopiero przyszłość przemówiła głosem rozsądku tych starszych. LOTNISKO POLOWE Stacjonujące tu wojska Wehrmachtu zamieniły nie tylko Radonię, lecz również wszystkie pozostałe okoliczne miejscowości w potężne nowe obozy wojskowe, ze Świbiem łącznie. W ciągu jednego dnia, liczące wiele hektarów radońskich pól i ściernisk przeobrażono w ogromne lotnisko polowe. W Świbiu należące do „Majątku” olbrzymie ściernisko *(„przy Obórce”)*-,liczące wiele hektarów pole, co oznacza istniejącą tam kępę leśną w pobliżu wiatraka, pompującego wodę dla bydła w „Majątku”)* również przystosowano dla potrzeb lotnictwa. Pod rosnącymi tam potężnymi koronami kasztanów i lip, ustawiono mnóstwo samolotów wojskowych. Z tych miejsc 1 września 1939r wystartowały pierwsze samoloty z bombami, które to zrzucano tuż za granicą niemiecko - polską. Świbska szkoła podstawowa z czterema pomieszczeniami klasowymi, wraz z wówczas jeszcze niezajętym mieszkaniem na poddaszu, została zamieniona na zbiorową kwaterę wojskową. Oczywistym jest to, iż w tej sytuacji, zajęcia szkolne musiały zostać odwołane, – ku radości dziatwy szkolnej. Męską część grona pedagogicznego wcielono do służby wojskowej. Obszerna piwnica została dostosowana do „ważnych celów wojskowych”. Zmagazynowano tam aparaturę filmową i zdjęciową dla lotnictwa wojskowego. W mieszkaniu mojego sąsiada, Josefata Bujary, znajdował się punkt zborny dla ewentualnych chorych i ew. rannych żołnierzy. W karczmach urządzono biura, zaś w „Majątku” było wystarczająco dużo miejsca, aby móc tam przechowywać żywność oraz wszelkiego rodzaju materiały wojenne. W karczmach w tych dniach znów prawie nieustannie z kurków płynęło piwo, a Toszecki browar nie był w stanie sprostać zapotrzebowaniu na ten trunek. Nie mniejsze były 6 zamówienia w rzeźniach, na kiełbasy i wszelkiego rodzaju wędliny. Najmłodsze roczniki z okolicznych wiosek, już podlegające obowiązkowej służbie wojskowej, w tym również ze Świbia, zebrano i zakwaterowano w Pyskowicach oraz w Gliwicach. Nareszcie sytuacja uspokoiła się po niepokojących wydarzeniach z dnia 25 i 26 sierpnia, i nic nadzwyczajnego się nie wydarzyło. Nadeszła niedziela 27 sierpnia. Co poradzić, gdy chrześcijanin chce spełnić swój obowiązek i uczestniczyć w niedzielnej mszy św.? Można by tutaj stwierdzić, iż w tym przypadku posłużyłem jako pierwsza pomoc, gdyż załatwiłem u dowództwa dla III - ciej kompanii możliwość wyjścia do Świbia do kościoła, chociaż takie wyjście było niemile widziane, ani przez brunatnych - (SA) - ani też przez czarnych - (SS). Przy pięknej pogodzie w zwartej kolumnie, maszerowało około 50-ciu mężczyzn w kierunku Świbia, aby wziąć udział w niedzielnej sumie o godz. 10-tej, którą miał odprawić nasz miejscowy proboszcz, niestety dziś już nieżyjący Josef Brzenska. Kazanie i msza były tak dla umundurowanych jak i dla nieumundurowanych, zarówno podniosłe jak i niezapomniane. Po dłuższej nieobecności tych mężczyzn w domu, mogło dojść do serdecznych powitań z ukochaną rodziną oraz ze znajomymi. W godzinach południowych cała kolumna rozpoczęła powrotny marsz do Radoni. Rodziny i krewni otrzymali zezwolenie na spędzenie reszty tej niedzieli u swoich żołnierzy na ich prywatnych kwaterach w Radoni. Również i moja cała rodzina skorzystała z tej okazji i stąd mogliśmy tę niedzielę spędzić razem w ogrodzie starannie pielęgnowanym przez panią Stefan, gdzie przeżyliśmy kilka godzin podnoszących nas na duchu. Przecież nie wiedzieliśmy, co może się wydarzyć w ciągu kilku następnych godzin! Noc po tych odwiedzinach była spokojna, także w następnych czterech dobach nic szczególnego się nie wydarzyło. Jedynie wtorek różnił się nieco pod pewnym względem od pozostałych dni. Po południu, około godz. 15-tej odbyła się przysięga wojskowa, którą przyjmował dowódca kompanii. Po tej przysiędze ci mężczyźni, (z których prawie każdy z nich miał gospodarstwo rolne) wybłagali u mnie kilku godzinną przepustkę „ na słowo honoru”. Owego urlopu, choć co prawda z nieskrywaną niechęcią, udzielono też i mnie. Doszło do tego, iż wszystkie „ptaszki” wyfrunęły z klatki na kilka godzin do swych domów a przecież ogłoszono „stan najwyższej gotowości bojowej!” Wszystko skończyłoby się dobrze, gdyby nie ten zbyt nadgorliwy dowódca batalionu, - kapitan rezerwy, któremu akurat w tym momencie wpadł do głowy pomysł, aby w III-ciej Kompanii dokonać inspekcji. Stąd dla nas wszystkich wyniknęła okropna wpadka, a zwłaszcza dla mnie osobiście. Po tej koszarowej, nieszczególnej burzy, musieliśmy wszystkich „urlopowanych na słowo honoru”, błyskawicznie ściągnąć z powrotem do miejsc ich zakwaterowania. Co też się nam faktycznie i w pełni udało, wszyscy powrócili na swoje miejsca w ciągu jednej niecałej, godziny. Niestety, nasz szef obrabował nas wszystkich z wygodnych kwater prywatnych uzasadniając to tym, iż jest to kara za nasze niezdyscyplinowanie i zachowanie nie licujące z wojskiem. Musieliśmy się wprowadzić do zbiorowej kwatery w szkole. To było powodem, iż niewielki autorytet, jakim dotychczas cieszył się ten nasz „tępy kapitan”, raptownie zmienił się w niewyobrażalną nienawiść do niego. My byliśmy tutaj skazani na próżniactwo i wylegiwanie się; podczas gdy w domu czekały pilne i niezbędne prace polowe, stąd w gospodarstwach zapracowywały się kobiety i dzieci. Wszystkich mężczyzn ogarnęły nuda i niezadowolenie. Jednak Ja osobiście, ze względu na to, aby mieszkać w takim miejscu, gdzie będę miał dostęp do telefonu, przeprowadziłem się do handlarza węglem- do Lippoka.

Josef Ploch WIE S DAHEIM EINST WAR JAK TO KIEDYŚ W DOMU BYŁO Tłumaczenie z języka niemieckiego: Ewa Primus

Źródło: oryginalna publikacja na Facebooku