Nikolaus von Ballestrem - fascynująca historia śląskiego arytkokraty
Archiwalna publikacja z 2024-06-20.
Nikolaus von Ballestrem - fascynująca historia śląskiego arytkokraty
Nikolaus Wolfgang Friedrich Franz Graf von Ballestrem-Plawniowitz (ur. 29 listopada 1900 w Ober-Gläsersdorf, powiat Lüben, prowincja Śląsk; zm. 13 lutego 1945 w Dreźnie) był niemieckim arystokratą, przemysłowcem i politykiem (Centrum).
Życie i działalność
Nikolaus von Ballestrem pochodził z rodu Ballestremów, starej śląskiej rodziny arystokratycznej. Urodził się w 1900 roku jako syn Valentina Grafa von Ballestrem (ur. 21 grudnia 1860; zm. 17 maja 1920) i jego żony Agnes Gräfin zu Stolberg-Stolberg (ur. 11 maja 1874; zm. 26 marca 1940). Jego dziadkiem był polityk Centrum i wieloletni przewodniczący Reichstagu, Graf Franz von Ballestrem.
Republika Weimarska (1918–1933)
Jako dziedzic majątku rodziny Ballestremów, po śmierci ojca w 1920 roku, Nikolaus von Ballestrem uważany był za jednego z najbogatszych ludzi w Niemczech. Jako magnat górnośląski był właścicielem kopalń węgla, fabryk i rozległych posiadłości ziemskich. Jego majątek obejmował w szczególności siedzibę rodziny, zamek Plawniowitz (przemianowany w 1936 roku na Flössingen) koło Gliwic, oraz związane z nim fideikomisy rodzinne Plawniowitz, Ruda i Biskupitz. Był także „panem na Obergläsersdorf” z Böckei, Oberau i Costa oraz właścicielem licznych pakietów akcji. „Ballestrem’sche Güterdirektion” w Gliwicach służyła jako centralne biuro zarządzania jego majątkiem.
Po ukończeniu szkoły Ballestrem studiował prawo we Wrocławiu, Fryburgu, Monachium i Getyndze, gdzie w 1925 roku ukończył studia egzaminem referendarskim i obronił doktorat, pracą „Das Materielle Bergbauliche Grundabtretungsrecht Preussens in Seinen Grundzügen”. Podczas studiów był członkiem katolickich korporacji studenckich KDStV Winfridia Breslau, KDStV Hercynia Freiburg i AV Palatia Göttingen.
Jako pobożny katolik, Ballestrem był członkiem Niemieckiej Partii Centrum, która między 1871 a 1933 rokiem stanowiła ośrodek katolickiego centrum w Cesarstwie Niemieckim. W ramach partii utrzymywał bliskie kontakty m.in. z Heinrichem Brüningiem i Franzem von Papen. Najważniejszym źródłem wpływu Ballestrema w partii była gazeta partyjna Germania, w której – między innymi wraz z Papenem – posiadał znaczne udziały, co pozwalało mu na wpływanie na jej linię polityczną.
Okres nazizmu (1933–1945)
Na decyzję prezydenta Paula von Hindenburga o mianowaniu Adolfa Hitlera kanclerzem Rzeszy w dniu 30 stycznia 1933 roku, Ballestrem, jako zagorzały katolik i monarchista, zareagował z wielkim niepokojem. Ponieważ jego przyjaciel Papen – który miał decydujący wpływ na decyzję o powierzeniu Hitlerowi misji tworzenia rządu – był członkiem nowego rządu jako wicekanclerz Hitlera i premier Prus, Ballestrem miał jednak możliwość (choć ograniczoną) wpływania na rząd. Skorzystał z niej, opracowując w lutym 1933 roku plan walki z nazistami „od wewnątrz” poprzez infiltrację ich struktur.
W tym celu Ballestrem wiosną i latem 1934 roku wprowadził kilku młodych mężczyzn podzielających jego poglądy do aparatu rządowego, a konkretnie do otoczenia Papena, który na prośbę swojego przyjaciela zatrudnił ich jako swoich pracowników. Ballestremowi udało się wprowadzić do rządu Hitlera takich „subwersywnych elementów” jak Wilhelm Freiherr von Ketteler, Fritz Günther von Tschirschky, Friedrich Carl von Savigny i Herbert von Bose. Z kluczowej pozycji wicekanclerstwa mieli oni „nadzorować” działalność nazistów, zapobiegać (lub przynajmniej łagodzić) ich zbrodnie i w odpowiednim momencie skierować władzę państwową przeciwko nazistom. Jako dźwignia do realizacji tego celu miał posłużyć naczelny dowódca prezydenta Hindenburga nad Reichswehrą, najsilniejszą siłą w państwie: ponieważ Papen miał ogromny wpływ na prezydenta – który od 1932 roku niemal zawsze podążał za jego radami – „krety” w wicekanclerstwie mieli systematycznie otaczać Papena i wciągać go do ich antynazistowskich planów, aby skłonić prezydenta do użycia Reichswehry przeciwko nazistom.
Grupa „wicekanclerska” stworzona z inicjatywy i z pomocą Ballestrema działała w jego duchu od wiosny 1933 do lata 1934 roku. Udało jej się m.in. opóźnić o kilka miesięcy Gleichschaltung prasy przez Ministerstwo Propagandy. Sam Ballestrem nie odgrywał jednak po wiośnie 1933 roku znaczącej roli w ich działaniach oporu i sabotażu. Oryginalny plan Ballestrema również nie został zrealizowany: grupa została rozbita przez SS 30 czerwca 1934 roku, Bose został zamordowany, a Savigny i Tschirschky trafili do obozów koncentracyjnych.
Pomimo swojej opozycji wobec nazizmu, Ballestrem w latach narodowosocjalistycznych powiększył swoje bogactwo, nabywając dodatkowe fabryki i firmy. Wśród nich była m.in. Schaffgotsch-Benzin GmbH, kompleks przemysłowy w Odertal O.S. do produkcji syntetycznych paliw, w którym koncern Ballestremów miał udziały.
Na początku 1945 roku Ballestrem musiał opuścić swój zamek Plawniowitz koło Gliwic, aby uciec przed nadciągającą Armią Czerwoną. Miesiąc później zginął podczas nalotu na Drezno.
