Halemba: Charakterystyka i Historia
Archiwalna publikacja z 2024-05-22.
Halemba: Charakterystyka i Historia
Halemba to południowa część miasta Ruda Śląska, granicząca na północy i wschodzie z dzielnicami Bielszowice, Wirek i Kochłowice. Od południa sąsiaduje z miastem Mikołów, a od zachodu z Zabrzem. Miejscowość ta należy do historycznego Górnego Śląska i leży na Wyżynie Śląskiej. Przez Halembę przepływa rzeka Kłodnica, będąca prawym dopływem Odry.
Obszar
Dzielnica Halemba obejmuje trzy historyczne miejscowości: - Halembę - Kłodnicę (Klodnitz) - Starą Kuźnię (Althammer).
Wszystkie te osady powstały w średniowieczu jako ośrodki wytopu rudy żelaza nad rzeką Kłodnicą. Halemba i Kłodnica leżały po północnej stronie rzeki na ziemiach bytomskich, natomiast Stara Kuźnia po południowej stronie, na ziemiach pszczyńskich. Kłodnica i Stara Kuźnia zachowały do dziś rolniczy charakter, natomiast w XX wieku budowa kopalni „Halemba” i osiedli robotniczych znacząco zmieniła obraz Halemby, która wchłonęła pozostałe osady.
Herby
W czasach pruskich Halemba, Kłodnica i Stara Kuźnia były odrębnymi gminami, każda z własnym herbem: - Halemba: naczynie z płynnym żelazem nad formą odlewniczą - Kłodnica: ptak siedzący na gałązce - Stara Kuźnia: grabie wbite w ziemię
Historia
Średniowiecze
Osadnictwo w Halembie rozpoczęło się w XV wieku, kiedy teren ten należał do wsi Kochłowice. Na południowo-zachodnim krańcu Kochłowic, nad rzeką Kłodnicą, założono kuźnię żelaza. Z czasem wokół kuźnicy rozwinęła się osada, folwark pański oraz gospodarstwa chłopskie. Osada przyjęła nazwę Halemba od nazwiska jednego z mistrzów kuźniczych. Pierwsza wzmianka o Halembie pochodzi z 15 lipca 1451 r., kiedy to książę cieszyński Wacław I wystawił dokument, w którym zastawił Kochłowice wraz z kuźnicą Stanisławowi Rudzkiemu za 220 grzywien. Trzy dekady później kuźnica przeszła w zastaw Jana z Żerotina.
Po drugiej stronie rzeki, w 1394 r., kuźnik Henryk otrzymał lasy, gdzie założył kuźnicę, co dało początek Starej Kuźni. Dokument sprzedaży dóbr pszczyńskich z 1517 r. wymienia wieś jako Kuznicze Nykowa. Stara Kuźnia funkcjonowała przez długi czas, a w końcu XIX wieku istniała tam huta żelaza, zwana Thurzohütte.
Pierwsza wzmianka o Kłodnicy pochodzi od Piotra z Kłodnicy. Wieś rozwijała się równolegle ze Starą Kuźnicą, mimo że dzieliła je rzeka oraz granica księstw, a później państw.
Epoka nowożytna
W 1718 r. w Halembie uruchomiono drugi na Górnym Śląsku wielki piec opalany węglem drzewnym, działający do 1808 r. W latach 1836–1869 funkcjonował kolejny wielki piec przy hucie „Thurzo”. W Halembie istniał także folwark należący do rodziny Henckel von Donnersmarck. W XVIII wieku powstał tam klasycystyczny pałac, który przetrwał do dziś. Szkoła w Kuźni powstała w 1840 r., nowy budynek wybudowano w 1881 r., a obecna szkoła nr 24 pochodzi z 1914 r. W Starej Kuźni szkołę otwarto w 1879 r., a nowy budynek w 1904 r. Szkoła istniała do 1938 r. W Kłodnicy pierwszą szkołę otwarto w 1908 r., a nową w 1939 r. Remiza strażacka powstała w Starej Kuźni w 1887 r., a w Kłodnicy w 1932 r. Kościół pw. Matki Boskiej Różańcowej wybudowano w latach 1889–1890, a cmentarz założono w 1894 r.
Dwudziestolecie międzywojenne
Po zakończeniu I wojny światowej Górny Śląsk był przedmiotem sporu między Polską a Niemcami. W marcu 1921 r. w plebiscycie w Kuźni za Polską głosowało 829 osób, a za Niemcami 176. W Kłodnicy 228 głosów padło za Polską, a 22 za Niemcami. W 1922 r. cały obszar dzisiejszej dzielnicy został przyłączony do Polski.
II wojna światowa
W 1942 r. rozpoczęto budowę szybu „Godulla”, kontynuowaną po wojnie, co doprowadziło do powstania kopalni Halemba. Budowę elektrowni „Godulla” zaczęto w 1942 r., a inwestorem był koncern Schaffgotschów. Elektrownię ukończono po wojnie.
Po II wojnie światowej
W 1951 r. połączono Halembę, Starą Kuźnię i Kłodnicę, które włączono do Nowego Bytomia. W 1959 r. wraz z Nowym Bytomiem obszar ten stał się częścią Rudy Śląskiej jako jedna z jej dzielnic.
