Najwcześniejsza wzmianka o Zabrzu znajduje się w dokumentach "Rejestru Ujazdu" (Registrum Wyasdense), utworzonych około końca XIII wieku (1290-1295) lub na przełomie XIII i XIV wieku (1295-1305). W tych zapisac
Archiwalna publikacja z 2024-03-08.
Najwcześniejsza wzmianka o Zabrzu znajduje się w dokumentach "Rejestru Ujazdu" (Registrum Wyasdense), utworzonych około końca XIII wieku (1290-1295) lub na przełomie XIII i XIV wieku (1295-1305). W tych zapisach Zabrze występuje pod nazwą "Sadbre", interpretowaną jako obszar położony za porośniętymi lasem dolinami z meandrującym strumieniem. Dawniejsza teoria, według której nazwa Zabrze wywodzi się od położenia osady "za brzegiem", została w ostatnim czasie odrzucona.
Lokalizacja wioski od początku charakteryzowała się malowniczym krajobrazem z lasami sosnowymi i dębowymi na pagórkowatym terenie. Rozmiar Zabrza w tamtym okresie wynosił 60 łanów, co odpowiada 1452 hektarom, w tym zarówno ziemiom uprawnym, jak i obszarom leśnym oraz bagnistym. Zabudowania wsi ulokowane były wzdłuż drogi, która prowadziła na zachód do Gliwic i na wschód do Zaborza, również wspomnianego w "Rejestrze Ujazdu".
W 1354 roku w Zabrzu istniał już drewniany kościół pod wezwaniem św. Andrzeja Apostoła. Gospodarka regionu opierała się głównie na rolnictwie, z czasem znaczącą rolę zaczęła odgrywać uprawa chmielu, zwłaszcza na terenie między Gliwicami a Zabrzeniem, gdzie znajdowało się znaczące "Chmielnicisko". Lokalni rolnicy zajmowali się także uprawą lnu, który był przędzony i tkany metodami domowymi.
Biskupice, najstarsza dzielnica Zabrza, zostały po raz pierwszy wspomniane w 1243 roku w dokumencie księżnej Violi jako "ville […] Biscupici circa Bitom", będąc już wcześniej założonymi na obszarze 66 małych łanów (1108,6 ha) i należącymi do Ujazdu - posiadłości biskupa wrocławskiego. "Rejestr Ujazdu" wymienia również po raz pierwszy inne obecne dzielnice Zabrza: Zaborze, Grzybowice oraz Rokitnicę Zachodnią.
W dokumencie o dziesięcinie z około 1310 roku wspomniano po raz pierwszy o Rokitnicy Wschodniej. Obie Rokitnice położone były wzdłuż Potoku Żernickiego, stanowiąc granicę między diecezjami krakowską i wrocławską. Rokitnica Wschodnia przynależała do księstwa bytomskiego i parafii miechowickiej, a Rokitnica Zachodnia do Toszka i parafii wieszowskiej.
Pierwsza informacja o Mikulczycach pojawia się w 1311 roku w dokumencie księcia Siemowita, a o Makoszowach w "Rejestrze wolnych chłopów ziemi bytomskiej" z 1498 roku, opisującym już istniejącą wioskę z karczmą i młynem.
