HANUSZ II DOBRY

HANUSZ II DOBRY

„W cyklu historycznych ôsobowości złoto-modryj kultury ślōnskij, dzisiej ôpiszymy sylwetka Hanusza (Janusza) II Dobrego, ksiyncia ôpolsko-raciborskigo, ôstatniego ślōnskigo Piasta ksiynstwa ôpolskigo. Przi ôkazyji jednego ze nojświatlejszych przedstawicieli swojigo rodu za sprawōm niydocynianego abo czynsto przemilczanego ôd polskich historykōw, aktu prawnego, ô czym bydzie godka w dalszych tajlach tego szkica.

Historyje i nazwiska, kiere sie sam pośrednio przewinōm, sōm tak liczne i ciekawe, iże śmiało mogymy pedzieć, iże to prawdziwo kwintesyncyjo złożōnoście ślōnskich dziejōw.

Hanusz (Janusz) II Dobry (ur. ok. 1460 r.; zm. 27 marca 1532 r. w Raciborzu) bōł ôstatniym we prostyj liniji potōmkiym Mieszka Plątonogiego, piyrwszego reskiroka Gōrnego Ślōnska. Na poczōntku, po śmierci swojigo starszego brata Ludwika (1475/1476), społym ze swojym drugiym bratym, Mikołojym II (niymodlińskiym) spōłreskirowoł ksiynstwym ôpolskiym, z kierym zgodnie potajlowoł sie rechtami i ôbowiōnzkami.

W 1497 r. na zjeździe sejmikowym we Nysie, spōmnianego Mikołaja II ôbskarżyli ô napaść, błyskawicznie ôsōndziyli i straciyki. Za sprawa ôdpowiedzialni byli reskiroki cieszyńscy (Kazimiyrz II), kłodzko-ziymbiccy (Hynryk I z Podiebradōw) i biskup wrocławski Jan Roch. Zakłodo sie, iże Mikołoj II niy posługiwoł sie niemieckōm godkōm, czego niy idzie pedzieć ô pozostałych uczestnikach zjazdu i dōmogoł sie krōlewskigo gerychtu i tłumacza, na co sie niy zgodziyli. Mikołoj II, jako krewniak ôpolskigo ksiyncia, zagorzałego husyty Bolka V, mianowanego Husytōm, rechtownie mōg niy znać tyj powszechnie używanyj godki. Przypomnijmy, jednym z poza religijnych założyń czeskich husytów bōło hajanie sie ze postympujōncōm germanizacyjōm Korōny Czeskij, do kieryj zaliczały się tyż ziymie ślōnskie. Bolko V Husyta, usunōł ze ksiynstwa ôpolskigo kancelaryjno godka niemiecko i zastōmpiył go czeskōm.

Rychtujōncy sie do pōmsty Hanusz II, ôstatecznie doł sie udobruchać krōlowi czeskiymu Władysławowi II Jagiellōńczykowi i zaniechoł ôdwetu. Być może wtedy dostoł swoje miano „Dobry". Ważnym dlo podkryślynio je, iże incydynt tyn jednak na zawsze pozbawiył Piastōw Cieszyńskich sukcesyje do pokuplowanego, jak sie niyskorzij ôkozało, ksiynstwa ôpolskigo i raciborskigo, po bezdzietnym Hanuszu.

W 1511 r. Hanusz II Dobry majstruje układ sukcesyjny na przeżycie ze Walyntynym Garbatym, ksiynciym raciborskiym ze dynastyje Przemyślidōw, ôstatnim przedstawicielym prastarego czeskigo rodu krōlewskigo, kiery reskirowoł Ślōnskiym przed nastaniym Piastōw, a chwila po upadku Rzeszy Wielkomorawskiej. Układ zakłodo, iże władca, kiery przeżyje drugigo, przyjmuje we władztwo jego ksiynstwo. Władysław II, krōl Czech, zatwierdza tą umowę.

Rok niyskorzij, w 1512 r., Hanusz i Walynty kuplujōm do układu jeszcze lubianego Jerzego Hohenzollerna-Ansbacha, brata ôstatniego Wielkigo Majstra Klosztoru Krzyżackigo Alberta Hohenzollerna, znanego wszyjstkiym z „Hołdu Pruskigo”. Ciekawostkōm może być tyż fakt, iże wymiyniōny Jerzy H. Ansbach zwar w 1537 r. podobno umowa (ô wzajemnyj erbowiźnie) z ksiynciym legnickim Fryderykiym II z rodu Piastōw. W 1521 r. umiyro jako piyrwszy Walyntyn Przemyślida i Hanusz przyjmuje pod swōj reskirunek ksiynstwo raciborskie. We dzisiejszyj wymodelowanyj politycznie gyszichcie ôsprawio sie ô Hanuszu Dobrym jako ô ksiynciu, kiery niy poradziył godać po niymiecku, ale za to dobrze po polsku. Fakty jednak poddowajōm we wōntpliwość te przipuszczynia, skuli tego, iże Hanusz prawie dobrze dogadywoł sie ze swojym erbym, Brandynburdczykiym Jerzym Hohenzollernym-Ansbachym, a we słowiańskiym ksiynstwie ôpolsko-raciborskiym powszechnie ôbowiōnzywoł etnolekt ślōnski, zbliżōny we swojij strukturze do urzyndowyj godki staroczeskij, aji kōnfesyjnyj staropolskij.

Hanusz bez ôkres swojigo długigo reskirowanio znaczōnco powiynkszoł zakres terytorialny swojij dōmyny, co ôdbywało sie to za pośrednictwem kupowanio, nadowanio abo erbniyncio. U szczytōw swojigo reskirowanio tytułowoł sie jako ksiōnże Ôpolo, Głogōwka, Raciborza, Niymodlina, Strzelec, Prudnika, Biołej, Krapkowic, Ôlesna, Lublińca, Gliwic, Toszka, Bytomio, Koźlo, Rybnika i Żorōw.

Kwestyje rozwojowe swojij ksiōnżyncyj dōmyny to, z dzisiejszego punktu widzynio, niy za bardzo ciekawo informacyjo, ale werci sie jednak pamiyntać, iże zgrōmadzōny ôd niego majōntek ruchōmy bōł niy miyńszy blaskiym niźli wielkość strefy terytorialnyj, kiero ôstawiył po siebie. Nawet nowy wtedy nastympca trōnu czeskigo, Ferdynand z rodu Habsburgōw, dwojył sie i trojył, coby przed przejynciym tego ksiynstwa bez Jerzego Hohenzollerna ôgołocić je ze wszelkich nagrōmadzōnych bez Hanusza II kosztowności, dzieł sztuki, wirtuozeryje rzemieślniczyj, a nawet złotych mōnet z czasōw pogańskich.

Mimo wszyjstko noleży podkreślić fakt, iże to niy materyjo je wizytōwkōm tyj postacie, a światłość jejjij umysłu. Światło ze Ślōnska, bo tak w skrōcie idzie zamianować tego złoto-modrego Ślōnzoka, ôstawiyło po siebie trocha ponadczasowych, a nawet rewolucyjnych rozwiōnzań.

W 1526 Jan II Dobry społym ze niyskorszym nastympcōm, ksiynciym karniowskiym Jerzym H. von Ansbachym, wydowo we Bytōmiu prziwilej zwole grubskij, tm. Bergfreiheit, co zainicjowało poczōntek grubstwa kruszcowego we rejōnie Tarnowskich Gōr. Dwa lata niyskorzij, w 1528 roku, wydowo tyż z Jerzym „Ordunek Górny”, ustawa grubsko, kodyfikujōnco rechty i ôbowiōnzki gwarkōw. Sam werci sie nadmiynić, iże rewolucyjno na skala ojropejsko bōła idyjo ô kōnieczności majstrowanio ôd gwarkōw kasy zabezpieczenia zocjalnego na wypadek choroby abo wypadku kieregoś z nich.

Jednak i niy to bōło nojwiynkszym dziełym tego wybitnego Ślōnzoka.

Kiej hned 100 lot warcij przi spōłudziale cieszyńskigo ksiyncia Przemysława I Noszaka zmajstrowali ślōnski syjmik stanowy, majstrujōncy fōndamynta dymokracjyje feudalnyj, ôbejmujōmcy swym ôddziaływaniym zorty: ziymsko, rycersko i mieszczańsko, Hanusz II Dobry dociepnōł do jejij struktury nastympno cegiełka. Przed swojym umrzyniym w 1531 r. wydowo, ôbejmujōncy pokuplowane ksiynstwa ôpolskie i raciborskie, „Przywilej Hanuszowy”, kiery uzupełnio wyżyj przedstawiony systym ô kolejno zorta, tym razym chopsko.

Nojważniejsze elemynty tegoż prziwileju:

Podkryślynie jednoście ksiynstwa ôpolsko-raciborskigo i jego przinależności do Korony Czeskij (Ôpole abo Racibōrz miały stać sie placym, kaj dować sie miało zoca krōlowi Czech). Ze spōłczesnego punktu widzynio, niniejsze zagadniynie wyraźnie tuplikuje uzasadniōno ôbecność czeskich wojsk na terynie Raciborza po zakończyniu II wojny światowyj i jejich historycznie niysprawiedliwy, przimusowy ôdwrōt z nakazu samego Jōzefa Stalina. Po śmierci ksiyncia najwyższōm władzōm we ksiynstwie mioł być sejmik ziymski (zwoływany ôd krōla czeskigo abo ôd namiestnika Ślōnska), skłodajōncy sie z przedstawicieli szlachty i asesorōw ziymskigo gerychtu.

Władza wykonawczo miał sprawować zobowiōnzany do postympowanio zgodnie z literōm prziwileju namiestnik, kiery bōł szlachcicym miyszkajōncym na terynie ksiynstwa, a kiery bōł nominatym ôd krōla czeskigo.

Nojwyższōm władzōm sōndowniczōm bōł apelacyjny gerycht ôpolsko-raciborski, ôbradujōncy dwa razy do roku we Ôpolu abo we Raciborzu.

Wziyncie chopōw we ôpieka i nadanie jym rechtōw do nabywanio i posiadanio ziymie.

Niyzwykle istotnōm kwestyjōm samego prziwileju je fakt, iże na jego kanwie, kole 30 lot niyskorzij, 29.09.1562 r. w Pradze, cysorz Ferdynand I Habsburg podpisoł piyrwszo średniowieczno kōnstytucyjo, mianujōnco sie „Zrzizeni”, nowoczesny, czeskojyzyczny akt prawny dlo Ksiystwōw Ôpolskigo i Raciborskigo. Bōła to kōnstytucyjo wyprzedzajōnco to korsykańsko ô 193 lata i polsko ô 229 lot, ale ô tym sie szyrzij powiymy kiej indzij”. MzW

HANUSZ II DOBRY

„W cyklu historycznych osobowości złoto-niebieskiej kultury śląskiej, dziś opiszemy sylwetkę Hanusza (Janusza) II Dobrego, księcia opolsko-raciborskiego, ostatniego śląskiego Piasta księstwa opolskiego. Jednocześnie jednego z najświatlejszych przedstawicieli swojego rodu za sprawą niedocenianego lub często przemilczanego przez polskich historyków, aktu prawnego, o czym będzie mowa w dalszej części niniejszego szkicu.

Historie i nazwiska, które się tu pośrednio przewiną, są tak liczne i ciekawe, iż możemy bez ogródek powiedzieć, że to prawdziwa kwintesencja złożoności śląskich dziejów.

Hanusz (Janusz) II Dobry urodził się w: (ur. ok. 1460; zm. 27 marca 1532 w Raciborzu), był ostatnim w prostej linii potomkiem Mieszka Plątonogiego, pierwszego władcy Górnego Śląska. Początkowo po śmierci swojego starszego brata Ludwika (1475/1476), wspólnie ze swoim drugim bratem Mikołajem II (niemodlińskim) współrządził księstwem opolskim, z którym zgodnie podzielił się prawami i obowiązkami.

W 1497 r. na zjeździe sejmikowym w Nysie, wspomnianego Mikołaja II oskarżono o napaść, błyskawicznie osądzono i stracono. Za sprawę odpowiedzialni byli władcy cieszyńscy (Kazimierz II), kłodzko-ziębiccy (Henryk I z Podiebradów) oraz biskup wrocławski Jan Roch. Zakłada się, że Mikołaj II nie posługiwał się językiem niemieckim, czego nie można powiedzieć o pozostałych uczestnikach zjazdu i domagał się sądu królewskiego oraz tłumacza, na co nie przystano. Mikołaj II, jako krewniak opolskiego księcia, zagorzałego husyty Bolka V zwanego Husytą, rzeczywiście mógł nie znać tego powszechnie używanego języka. Przypomnijmy, jednym z poza religijnych założeń czeskich husytów była walka z postępującą germanizacją Korony Czeskiej, do której zaliczały się również ziemie śląskie. Bolko V Husyta, usunął z księstwa opolskiego kancelaryjny język niemiecki i zastąpił go czeskim.

Szykujący się do zemsty Hanusz II, ostatecznie dał się udobruchać królowi czeskiemu Władysławowi II Jagiellończykowi i zaniechał odwetu. Być może wtedy otrzymał swój przydomek „Dobry". Ważnym podkreślenia jest, iż incydent ten jednak na zawsze pozbawił Piastów Cieszyńskich sukcesji do połączonego, jak się później okazało księstwa opolskiego i raciborskiego, po bezdzietnym Hanuszu.

W 1511 r. Hanusz II Dobry zawiera układ sukcesyjny na przeżycie z Walentynem Garbatym, księciem raciborskim z dynastii Przemyślidów, ostatnim przedstawicielem prastarego czeskiego rodu królewskiego, który władał Śląskiem przed nastaniem Piastów, a chwile po upadku Rzeszy Wielkomorawskiej. Układ zakłada, że władca, który przeżyje drugiego przejmuje we władztwo jego księstwo. Władysław II, król Czech zatwierdza tą umowę.

Rok później, w 1512 r. Hanusz i Walenty włączają do układu jeszcze lubianego Jerzego Hohenzollerna-Ansbacha, brata ostatniego Wielkiego Mistrza Zakonu Krzyżackiego Alberta Hohenzollerna, znanego wszystkim z „Hołdu Pruskiego”. Ciekawostką może być również fakt, że wymieniony Jerzy H. Ansbach zwarł w 1537 r. podobną umowę (o wzajemnym dziedziczeniu) z księciem legnickim Fryderykiem II z rodu Piastów. W 1521 r. umiera jako pierwszy Walentyn Przemyślida i Hanusz przejmuje we władanie księstwo raciborskie. W dzisiejszej wymodelowanej politycznie historii opowiada się o Hanuszu Dobrym jako księciu, który nie potrafił mówić w języku niemieckim, ale za to świetnie w języku polskim. Fakty jednak poddają w wątpliwość te przypuszczenia, gdyż Hanusz akurat dobrze dogadywał się ze swoim spadkobiercą, Brandenburczykiem Jerzym Hohenzollernem-Ansbach, a w słowiańskim księstwie opolsko-raciborskim powszechnie obowiązywał etnolekt śląski, zbliżony w swojej strukturze do języka urzędowego staroczeskiego jak i konfesyjnego staropolskiego.

Hanusz przez okres swoich długich rządów znacząco powiększał zakres terytorialny swojej domeny, co odbywało się to za pośrednictwem zakupów, nadań lub schedy spadkowej. U szczytów swojego władztwa tytułował się jako książę Opola, Głogówka, Raciborza, Niemodlina, Strzelec, Prudnika, Białej, Krapkowic, Olesna, Lublińca, Gliwic, Toszka, Bytomia, Koźla, Rybnika i Żor.

Kwestie rozwojowe swojej książęcej domeny to z dzisiejszego punktu widzenia niezbyt ciekawa informacja, ale warto jednak pamiętać, iż zgromadzony przez niego majątek ruchomy był nie mniejszy blaskiem niż wielkość strefy terytorialnej, którą pozostawił po sobie. Nawet nowy ówcześnie następca tronu czeskiego, Ferdynand z rodu Habsburgów, dwoił się i troił, żeby przed przejęciem tego księstwa przez Jerzego Hohenzollerna ogołocić je ze wszelkich nagromadzonych przez Hanusza II kosztowności, dział sztuki, wirtuozerii rzemieślniczej, a nawet złotych monet z czasów pogańskich.

Mimo wszystko należy podkreślić fakt, że to nie materia jest wizytówką tej postaci, a światłość jej umysłu. Światło ze Śląska, bo tak w skrócie można określić tego złoto-niebieskiego Ślązaka, pozostawiło po sobie kilka ponadczasowych, a wręcz rewolucyjnych rozwiązań.

W 1526 Jan II Dobry wspólnie z późniejszym następcą, księciem karniowskim Jerzym H. von Ansbach, wydaje w Bytomiu przywilej wolności górniczej, tzw. Bergfreiheit, co zainicjowało początek górnictwa kruszcowego w rejonie Tarnowskich Gór. Dwa lata później, w 1528 roku, wydaje również z Jerzym „Ordung Górny”, ustawę górniczą kodyfikującą prawa i obowiązki gwarków. Tu warto nadmienić, że rewolucyjnym na skalę europejską był pomysł o konieczność tworzenia przez gwarków kasy zabezpieczenia socjalnego na wypadek choroby lub wypadku któregoś z nich.

Jednak i nie to było największym dziełem tego wybitnego Ślązaka.

Gdy niemal 100 lat wcześniej przy współudziale cieszyńskiego księcia Przemysława I Noszaka powstaje śląski sejmik stanowy, tworzący podwaliny demokracji feudalnej, obejmujący swym oddziaływaniem stany: ziemski, rycerski i mieszczański, Hanusz II Dobry dorzuca do jej struktury kolejną cegiełkę. Przed swoją śmiercią w 1531 r. wydaje, obejmujący połączone księstwa opolskie i raciborskie „Przywilej Hanuszowy”, który uzupełnia wyżej przedstawiony system o kolejny stan, tym razem chłopski.

Najważniejsze elementy tegoż przywileju:

Podkreślenie jedności księstwa opolsko-raciborskiego i jego przynależności do Korony Czeskiej (Opole lub Racibórz miały stać się miejscem hołdu składanemu królowi Czech). Ze współczesnego punktu widzenia, niniejsze zagadnienie wyraźnie tłumaczy, uzasadnioną obecność czeskich wojsk na terenie Raciborza po zakończeniu II wojny światowej i ich historycznie niesprawiedliwy, przymusowy odwrót z nakazu samego Józefa Stalina. Po śmierci księcia najwyższą władzą w księstwie miał być sejmik ziemski (zwoływany przez króla czeskiego, bądź namiestnika Śląska), składający się z przedstawicieli szlachty i asesorów sądu ziemskiego.

Władzę wykonawczą miał sprawować zobowiązany do postępowania zgodnie z literą przywileju namiestnik, będący szlachcicem mieszkającym na terenie księstwa, a będący nominatem króla czeskiego.

Najwyższą władzą sądowniczą był sąd apelacyjny opolsko-raciborski obradujący dwa razy do roku w Opolu bądź Raciborzu.

Wzięcie chłopów w opiekę i nadanie im praw do nabywania oraz posiadania ziemi.

Niezwykle istotną kwestią samego przywileju jest fakt, że na jego kanwie, ok 30 lat później, 29.09.1562 r. w Pradze, cesarza Ferdynand I Habsburg podpisał pierwszą średniowieczną konstytucje zwaną „Zrzizeni”, nowoczesny, czeskojęzyczny akt prawny dla Księstw Opolskiego i Raciborskiego. Była to konstytucja wyprzedzająca tą korsykańską o 193 lata i polską o 229 lat, ale o tym sobie szerzej powiemy innym razem”. MzW

Źródło: oryginalna publikacja na Facebooku