Historia powstania szkół w Masowie i Świerklach (kolonizacja fryderycjańska)
Archiwalna publikacja z 2024-02-03.
Historia powstania szkół w Masowie i Świerklach (kolonizacja fryderycjańska)
Moi drodzy trochę to trwało, ale zaręczam warto przeczytać poniższy materiał, który jest nie lada gratką dla lokalnych miłośników historii, a w szczególności tych, którzy w wymienionych w tekście miejscowościach mieszkają. Zawarte jest w nim mnóstwo informacji dotyczących perypetii związanych z budową szkół i batalii mieszkańców o ich powstanie. Oczywiście nie zabrakło tutaj troszkę tajemniczości, dlaczego? Zerknijcie sami, zapraszam do lektury 😊 Za ewentualne błędy wynikające z tłumaczenia z góry przepraszam, jeśli zauważycie, proszę o komentarz.
W roku 1773 dekretem (kolonizacja fryderycjańska) króla Fryderyka II Wielkiego przy drodze pomiędzy Biadaczem a Łubnianami powstała osada Masów, która została zasiedlona czeskimi kolonistami. Gmina należała do parafii Jełowa a administracyjnie do domeny rejencyjnej Kup. W osadzie nie było szkoły do 1796 roku, zdawano sobie z tego sprawę już wcześniej. W roku 1789 na zlecenie ministra ds.wiosek i szkół z urzędu w Kup do Masowa przyjechał radny Andrea. Po zapoznaniu się z sytuacją zarządził, aby katolickie dzieci z Masowa chodziły do szkoły oddalonej nie dalej niż „jeden strzał z armaty” (była to szkoła w Łubnianach), zaś ewangelickie dzieci (wówczas były to dwa gospodarstwa), miały uczęszczać do oddalonej o 10 km szkoły w Kup. Mieszkańcy zarządzenia nie przestrzegali i zatrudnili własnego nauczyciela Johanna Glappel, ten przez księdza z Jełowej został oceniony, jako „nieużyteczny człowiek”. Po tym 8 maja 1796 miejscowa administracja napisała do Królewskiej Rejencji w Kup : „My sołtysi, i wszyscy koloniści kolonii Masów podjęliśmy z panem nauczycielem z Kolanowic decyzje i możemy nasze dzieci do szkoły posyłać. 8-9 chłopców i za każdy tydzień za każdego 1 grosz zapłacić opłaty szkolnej i za 5-6 dziewczynek 9 fenigów za tydzień. Podpisał Johann Seidel, sołtys „ By potwierdzić tą decyzję 8 sierpnia 1796 roku w Urzędzie Rejencyjnym w Kup pojawili się: pisarz sądowy, kolonista Wentzel, sołtys Weber wraz z nauczycielem Karl Mutschke z Kolanowic. Decyzja została potwierdzona 14 sierpnia 1796 roku. Jednak wyrósł kolejny problem, droga do szkoły w Kolanowicach i częste wylewy Małej Panwi niosły za sobą ryzyko wypadków, dlatego na szkołę przeznaczono miejscowy budynek administracyjny. Drugiego stycznia 1801 roku pochodzący z Rogowa Franz Schmuter za sumę 12 Rtl, 10 scheffel (dawna jednostka objętości, stosowana dla ciał sypkich) zboża, 10 scheffel kartofli i 40 matzchen(?) torfu, miał nauczać dzieci. W marcu 1801 sołtys Weber i nauczyciel Schmuter udali się do Królewskiego Urzędu Rejencji w Kup z prośbą o zatwierdzenie tych ustaleń. Schmuter zwrócił się z prośbą, by urząd zainterweniował w Królewskim Urzędzie do Spraw Wojennych i Domen w sprawie jego niskiego zarobku. Nauczyciel domagał się podwyżki 8 Rtl z kasy urzędowej i przyznanie mu parę leśnych mórg. Wrocławski urzędnicy odmówili, byli zdumieni, że koloniści nie chcieli posyłać swoich dzieci. Zaproponowali zatrudnienie asystenta dla nauczyciela z Kolanowic, który w okresie jesienno-zimowym miał nauczać dzieci na miejscu w Masowie, jednocześnie urząd zabronił nauczania nauczycielowi Schmuter. 21 stycznia 1802 roku Królewski Urząd z Wrocławia zarządził, iż z powodu złego stanu dróg i wylewu rzeki, dzieci mają uczęszczać do szkoły w Łubnianach, gdyż droga jest bezpieczna i jest tam dwóch nauczycieli. Mieszkańcy Masowa szli w zaparte i nie pogodzili się z tą decyzją, w związku z tym urząd z Kup powołał w Masowie szkolnego asystenta Karla Wutschke z Kolanowic. Wutsche zrezygnował z posady ponieważ nie znał języka czeskiego, dlatego w 1804 roku do Masowa powołano Andreasa Radek, który również uczył w Kolanowicach. Później Radek z Kolanowic przeprowadził się do Uszyc w powiecie oleskim. Do roku 1825 w Masowie nauczali jeszcze: Anton Lacotta, Simon Przibilla, Valentin Badura i Johann Kupczik. Przed rokiem 1820 przyjęto do szkoły w Masowie dzieci z Biadacza, lecz dokładna data nie jest znana, w 1823 roku doszły do nich jeszcze część dzieci ze Świerkli, które wcześniej w ogóle nie miały możliwości nauki. I zrodził się kolejny poważny problem, mieszkańcy Masowa z powodu swojej niezamożności nie byli w stanie opłacić kolejnego asystenta. Starostwo zarządziło, żeby 33 dzieci w wieku szkolnym ze Świerkli wysłać do sąsiednich gmin, ale miejscowa gmina nie wyraziła zgody, argumentując, że inne wioski należące do Czarnowąs, też nie posyłają dzieci do szkoły. Z tego powodu, powołano przedstawicieli wsi, aby udali się na rozmowy do Opola. W 1820 roku wybrani: sołtys Schlegel wraz z dwoma mieszkańcami Fautsch i Retzel stawili się w mieście z deklaracją, która głosiła „My odrzucamy zapis do szkoły naszych dzieci do sąsiednich wiosek. Tutaj obecny Retzler naucza dzieci czytania i pisania. Więcej nie potrzebują. One przejdą przez życie, ponadto ksiądz z Czarnowąs daje im lekcje religii. Nasza wioska ma niefortunne położenie i jest od innych wiosek bardzo oddalona”. Nie zaakceptowano takiej sytuacji i zarządzono wysyłanie świerklańskich dzieci do sąsiedniej wioski Brzezie. Mieszkańcy byli temu przeciwni, mówiąc, że tam jest ewangelicka szkoła i do tego pracuje tam nauczyciel, który nie będzie rozumiał części dzieci, gdyż te mówią po polsku. Zwrócili się, zatem z prośbą o wysyłanie swoich dzieci do Masowa, a później Luboszyc, gdyż tam będzie budowana nowa szkoła. Starostwo wstawiło się pisemnie za mieszkańcami we wrocławskim urzędzie, uznając, iż takie rozwiązanie będzie korzystnie. Wrocław w odpowiedzi z dnia 27 października 1820 roku dał do zrozumienia, że dzieci mają uczęszczać do szkoły w Brzeziu, ponieważ wskazane jest, aby od najmłodszych lat były nauczane w języku niemieckim. Brzezie odrzuciło wrocławskie decyzje, argumentując tym, że nie posiadają wystarczającej ilości klas, a te, co są i tak z trudem mieszczą obecnych uczniów. Zaznaczono jednocześnie, iż konieczna jest rozbudowa z nowymi izbami w tym dla nauczyciela, ale nie jest to możliwe, ze względu na panującą we wsi biedę (miała być ona obarczona tymi kosztami). W celu sprawdzenia tych informacji z Wrocławia do Brzezia wysłano komisję budowlaną, która potwierdziła ten stan rzeczy. W związku z tym 20 grudnia 1820 roku zarządzono, że dzieci ze Świerkli nie będą uczyć się w Brzeziu, a w szkole w Masowie. Jednak i tutaj się szybko okazało, że pomieszczenia dla tylu uczniów są niewystarczające, szkoła przyjmowała już dzieci z Biadacza. Aby świerklańscy uczniowie mieli zapewniona ciągłość nauki, zezwolono nauczycielowi Retzler na dalszą pracę, aż do czasu przejęcia dzieci z Biadacza poprzez szkołę w Luboszycach. Budowa szkoły w Luboszycach, wciąż się opóźniała, wobec czego dzieci z Biadacza uczące się w Masowie, przeniesiono do Kolanowic, a dzieci z Luboszyc chodzące do szkoły w Kolanowicach przeniesiono do Kempy. Ostatecznie po wielu perturbacjach 4 września 1823 roku przyjęto do szkoły w Masowie. Szkoła w Masowie, a raczej dom szkolny był wybudowany podczas utworzenia kolonii, potrzebował remontu i rozbudowy, gdyż był za mały dla 94 uczęszczających do niego uczniów, dlatego w 1825 roku podjęto decyzję o postawieniu całkiem nowego budynku. Z racji tego, że do szkoły w Masowie uczęszczały dzieci ze Świerki, władze tej ostatniej wsi miały partycypować w kosztach z Masowem. Świerkle nie przystały na taką propozycją i domówiły, jednocześnie godząc się na dopłacanie jednej trzecie zarobku nauczyciela lub chciano uzyskać zgodę na budowę własnej szkoły. Sprawa rozbiła się o urząd w Kup, gdzie Masów złożył skargę. Urząd w Kup skargę oddalił argumentując, że szkoła będzie budowana dla „własnej wygody”. Mieszkańcy wsi nie byli aż tak majętni, aby wyłożyć potrzebną sumę na jej budowę. 5 Kwietnia 1826 roku zwrócili się do Rządu we Wrocławiu o ponowne przyjęcie do swojej szkoły dzieci z Biadacza, oraz zrezygnowali z wcześniejszej propozycji zrezygnowania ze współpracy ze Świerklami. W końcu po długich rozmowach za i przeciw rząd zgodził się na dopłatę do budowy szkoły, a resztę podzielono pomiędzy wsiami, Masów, Biadacz, Świerkle oraz urząd w Kup i dominium w Czarnowąsach. W końcu w 1834 roku dwuklasowa szkoła była ukończona, pierwsze rozmowy o budowie rozpoczął nauczyciel Johann Kupczyk, po nim w 1827 Schwalbe. W latach 1829-1835 nauczał Nurbert? Z Dąbrówki, następcą był Grzonka, który w 1843 przeszedł do Biestrzynnika, a stamtąd do Masowa trafił nauczyciel Jendritza- muzyk w dworskiej kapeli w Pokoju. Po przejściu na emeryturę Jendritza zamieszał w Biadaczu, gdzie w 1864 roku zmarł, a jego własność odkupił urząd leśny. Kolejnym nauczycielem w Masowie był pochodzący z Czarnowąs Tront, który po trzech latach przeszedł do Ligoty Prószkowskiej, gdzie objął stanowisko zarządcy szkolnego. Z Ligoty Prószkowskiej do Masowa przyszedł Korgel, po nim stanowisko miejscowego belfra objął bardzo lubiany Walther z Domaradza, który później został przeniesiony do Raszowej. Jego następcą został również pochodzący z Domaradza Josef Kopka, pełniący funkcje nauczyciela przez 13 lat, po czym przeniesiono go do Zagwiździa. W zamian za niego do Masowa przeniesiono Wilhelm Quittek i Johann Fabian ( niestety brak danych skąd tam trafili). Ciekawym zapisem widniejącym w dokumentacji jest ten informujący o wprowadzeniu w szkole w 1874 roku lekcji prac ręcznych, mimo tego, iż urzędnicy uważali je za zbyteczne. Lata 1889-1906 to okres, w którym dzieci w Masowie nauczał pochodzący z Przywór Johannes Golasch. Rok 1880 to czas, w którym wybudowania nowej szkoły doczekała się wieś Świerkle. Jedną trzecią kosztów jej budowy poniósł Urząd Podatkowy a 6000 Rtl podarował Cesarz Niemiecki. Całość kosztów budowy szkoły w Świerklach zamknęła się w 14500 Rtl. W obecności wszystkich mieszkańców budynek nowej szkoły został poświęcony przez księdza Schwientek. W końcu po 59 latach nastąpił kres pieszych wędrówek dzieci do szkół w pobliskich miejscowościach. Prze te wszystkie lata uczniowie do oddalonych placówek uczęszczali nieregularnie ze względu na skromny ubiór, nieadekwatny do warunków pogodowych, co było spowodowane skromnym statutem majątkowym ich rodziców. Stąd nowa placówka przez wszystkich była przyjęta entuzjastycznie. Pierwszym nauczycielem ich szkoły został pochodzący z Niewodnik pow. Niemodliński Norbert Glombitza. Powyższa informacja pochodziła z dokumentów dotyczących historii szkoły i wsi, które zostały odpowiednio zabezpieczone i zamknięte w butelce. Trafiła ona do zbudowanej z polnych kamieni szkolnej studni i według źródła leży na głębokości 6 metrów. Rzekomo ja podaje wspomniane źródło jest ona nie do wydobycia ze względu na groźbę zawalenia się studni. Ostanie zdania tej relacji brzmiały „Kamień węgielny pod szkołę w Masowie położono za nauczyciela Gollasch, a w roku 1886 została oddana do użytku.” Kolejne zdania mówiły „szkoła zapadła się w 1886 po 35 latach służby”. W tamtym czasie kronikarz napisał (tłumaczenie wg pisowni oryginalnej): „to był mały domek, którego największe pomieszczenie, mogło nie więcej niż 20-25 osób pomieścić i ten mały szkolny domek odwiedzały dzieci z Masowa, Biadacza i Świerkli. A dzieci z ich dużymi drewnianymi tabliczkami potrzebowały dużo większego pomieszczenia. Ten drewniany budynek posklejany glina jest jednym z najdziwniejszych budynków tych okolic, który zniknął na zawsze.” Źródło: Jeden z nr Oppelner Heimatblatt dostępny w zasobach Śląskiej Biblioteki Cyfrowej, foto poglądowe Masowa, Czarnowąs i Świerkli fotopolska Dziękuję Pani Uli za cierpliwość i okazaną pomoc 😊
