Zbigniew Rokita: Górnośląskich Żydów spotkało coś znacznie gorszego od kłamstwa – milczenie

Zbigniew Rokita: Górnośląskich Żydów spotkało coś znacznie gorszego od kłamstwa – milczenie

Zbigniew Rokita

Latami się wybierałem i wybrać się nie mogłem, ale w końcu jestem. Stoję przed gliwickim Domem Pamięci Żydów Górnoślaskich – muzeum górnośląskich Żydów. Pojechałem pociągiem, nitką S1 z Katowic do Gliwic, a jadąc oglądałem świat cywilizacji przytorskiej i elwrujących w środku dnia Przytorzan.

W końcu wysiadłem na gliwickim peronie, który dla Gliwic jest dzielącym miasto na dwie połówki równikiem. Na północ od niego jest Zatorze. Być może nazwa ta drażni Zatorzan tak samo jak mnie drażni nazwa jednej z moich małych ojczyzn – Zawodzia. Zawodzie leży bowiem „za wodą” tylko z perspektywy Bogucic, a nie swojej własnej. Podobnie dzielnica Zatorze „za torami” jest tylko z perspektywy Wójtowej Wsi, Ostropy czy śródmieścia. Toponimiczne dekolonizacje zostawię jednak samym Zawodzianom i Zatorzanom.

Stolica Zatorze Gdyby ktoś powiedział natomiast, że Zatorze jest stolicą Śląska, pomyliłby się – ale pomyliłby się konstruktywnie.

Mógłby on na przykład powiedzieć, że Zatorze jest stolicą śląskiego fusbalu. Jest tu stadion Piasta Gliwice, w którym zapisała się miejscowa historia: klub swoją nazwą przypomina propagandową narrację o Ziemiach Odzyskanych, a swoimi zaczerpniętymi od Pogoni Lwów barwami przesiedlenia z Kresów. Piast to – co począć – najbardziej utytułowany śląski klub po 1989 roku,

Piast to w ostatnich latach również najbardziej stabilny polski klub – jedyny, który na przestrzeni ostatnich 4 sezonów zawsze plasował się w czołowej szóstce. W tym roku pewnie też się uplasuje, śrubując rekord.

Ktoś mógłby też powiedzieć, że Zatorze to stolica śląskiej literatury. To tu stoi dom Horsta Bienka, jedynego niemieckiego pisarza gliwickiego, który wszedł do kanonu literatury. To ważne o tyle, że same Gliwice są stolicą śląskiej literatury, choć dają z siebie dużo, aby nie zrobić z tego faktu żadnego pożytku. W ciągu ostatnich 80 lat z przemysłowymi Gliwicami związani byli znakomici literaci i literatki, z których niektórzy otarli się o Nobla: od właśnie Horsta Bienka przez Tadeusza Różewicza, Adama Zagajewskiego, Juliana Kornhausera, Krzysztofa Siwczyka, Szczepana Twardocha, Zofię Rydet po Wojciecha Chmielarza.

Po trzech religiach została jedna A dla mnie od niedawna Zatorze jest stolicą czegoś jeszcze – pamięci o śląskich Żydach. Znajduje się tu Dom Przedpogrzebowy, w którym swoją siedzibę parę lat temu znalazł Dom Pamięci Żydów Górnośląskich, oddział Muzeum w Gliwicach.

Tematyka żydowska nigdy mnie nie interesowała, ale to miejsce nie pozostawia człowieka obojętnym. Po Domu Pamięci oprowadza mnie jego kierowniczka Karolina Jakoweńko. Karolina pochodzi z Będzina, jej partner Piotr jest z Bytomia, wcześniej uratowali będziński dom modlitwy w tzw. Bramie Cukermana. Łączą dwa brzegi Brynicy i dwie, różne żydowskie opowieści – zagłębiowską i śląską. Jakoweńkowie dołączyli do legionu innych śląskich odpominaczy, którzy odgruzowują tutejsze żydowskie sagi – od Małgorzaty Płoszaj w Rybniku przez Leszka Jodlińskiego w Gliwicach po Dariusza Walerjańskiego w Zabrzu. Górnośląskich Żydów nie trzeba bowiem odkłamać, ich spotkało coś znacznie gorszego od kłamstwa – milczenie.

Żydzi zostali zapomnieni po pierwsze jako Żydzi, a po drugie jako Niemcy, padli ofiarą poniemieckości. Gumkowano ich z miejscowej pamięci, która wikłając się w widzenie regionu przez pryzmat binarności narodowościowych, sporu polsko-niemieckiego (między nimi ostatnio próbują rozepchać się jeszcze Ślązacy), przeoczyła Żydów tak samo jak przeocza często różne miejscowe klasy społeczne czy konfesje. A jakkolwiek uczulony bym nie był na opisywanie całego dawnego świata wyświechtanymi frazami takimi jak „wielokulturowy”, to przedwojenny Śląsk rzeczywiście był miejscem współżycia trzech religii: protestantów, Żydów i katolików. Szkopuł w tym, że dwie pozostałe religie niemal zupełnie wygubiono: tak ich przedstawicieli, jak i obiekty sakralne, które by o nich przypominały. Gros protestanckich kirch przechrzczono na kościoły katolickie, a synagogi zniszczyli Niemcy, czasem gruzy po wojnie doburzali Polacy.

I dziś mamy mnóstwo synagogalnych pustek. W moich Gliwicach więcej uwagi poświęca się „zamkowi piastowskiemu”, który nigdy nie był zamkiem piastowskim, niż zburzonej w środku miasta synagodze. W wydanej nakładem Muzeum w Gliwicach znakomitej książce Synagogi na Górnym Śląsku (autorzy: Bożena Kubit, Przemysław Nadolski, Jerzy Krzysztof Kos) prześledzono losy kilkudziesięciu śląskich synagog oraz sprawdzono, co dziś znajduje się na placach, gdzie dawniej stały. I tak: w Bieruniu postawiono Ochotniczą Straż Pożarną, w Bytomiu jest skwerek z blokiem, w Cieszynie boisko, a w Gliwicach chaszcze z paroma zaparkowanymi autami. Polacy urządzili się na żydowskich gruzach, na miejscach po amputowanych ich miastom świątyniach. Choć, jasne – w wielu miejscach są upamiętniające tablice.

Źródło: oryginalna publikacja na Facebooku